सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३७० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ततः = तदा, नन्दः = एतदाख्यभिक्षुः, भ्रातुश्च = अग्रजस्य च, शास्तुश्च =
उपदेशकस्य च, तया = उक्त्या, अनुशिष्ट्या = उपदेशेन, स्वेन विक्रमेण = निजेन परा-
क्रमेण च, प्रशान्तचेताः = स्थिरमनः, परिपूर्णकार्यः = विहितकार्यः, आत्मगताम् = स्वग-
ताम्, इमाम् = एषां, वाणीम् = उक्तिम्, जगाद = अवोचत् ॥ ६२ ॥
हिन्दी—तब नन्द ने अपने भाई और उपदेष्टा के उस उपदेश से और अपने
पराक्रम से स्थिरमन और पूर्णकाम होकर मन ही मन इस प्रकार कहा ॥ ६२ ॥
नमोऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन ।
बहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि ॥ ६३ ॥
अन्वयः—तस्मै सुगताय नमोऽस्तु, येन हितैषिणा करुणात्मकेन मे बहूनि दुःखानि
अपवर्तितानि भूयांसि सुखानि उपसंहृतानि ॥ ६३ ॥
व्याख्या—तस्मै = पूर्ववर्णिताय, सुगताय = बुद्धाय, नमोऽस्तु = प्रणतिरस्तु, येन =
येन हेतुना, हितैषिणा = शुभेच्छुना, करुणात्मकेन = दयालुना, मे = मम नन्दस्य, बहूनि
प्रभूतानि, दुःखानि = क्लेशानि, अपवर्तितानि = दूरीकृतानि, भूयांसि = प्रभूतानि,
सुखानि = आनन्दानि, उपसंहृतानि = प्रस्तुतानि ॥ ६३ ॥
हिन्दी—उस सुगत के लिए मैं प्रणाम करता हूँ, जिस हितैषी, दयालु ने मेरे सारे
कष्टों को दूर कर अपार सुख दिया है ॥ ६३ ॥
अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः ।
निवर्तितस्तद्वचनाङ्कुशेन दर्पान्वितो नाग इवाङ्कुशेन ॥ ६४ ॥
अन्वयः—अहं हि अनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः तद्वचना-
ङ्कुशेन दर्पान्वितः नागः अङ्कुशेन इव निवर्तितः ॥ ६४ ॥
व्याख्या—अहम् = नन्दः, हीति निश्चयेन, अनार्येण = क्षुद्राशयेन, शरीरजेन =
देहोत्पन्नेन कामेन, दुःखात्मके = दुःखमूलके, वर्त्मनि = मार्गे, कृष्यमाणः = आकृष्टः
सन्, तद्वचनाङ्कुशेन = बुद्धोपदेशसृणिना, दर्पान्वितः = मदोन्मत्तः, नागः = गजः,
अङ्कुशेन = सृणिना, इव = यथा, निवर्तितः = प्रत्यावर्तितः अस्मि ॥ ६४ ॥
हिन्दी—मैं दुष्ट काम के द्वारा दुःखात्मक राह में घसीटा जा रहा था, किन्तु बुद्ध
के वचनरूपी अंकुश के द्वारा वैसे ही लौटा लिया गया, जैसे मतवाला हाथी अंकुश से
लौटाया जाता है ॥ ६४ ॥
तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुर्हृदिस्थमुत्पाट्य हि रागशल्यम् ।
अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं मे सर्वक्षये किं बत निर्वृतस्य ॥ ६५ ॥
अन्वयः—तस्य कारुणिकस्य शास्तुः आज्ञया हृदिस्थं हि रागशल्यम् उत्पाट्य
अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं सर्वक्षये निर्वृत्तस्य मे किं बत ? ॥ ६५ ॥
व्याख्या—तस्य = पूर्वोक्तस्य, कारुणिकस्य = दयालोः, शास्तुः = उपदेष्टुः, आज्ञया =
आदेशेन, हृदिस्थम् = मनःस्थितम्, हि = यतः, रागशल्यम् = आसक्तिकीलं, उत्पाट्य
= उद्धृत्य, अद्यैव = सम्प्रत्येव, तावत् = एतावद्, सुमहत् = अधिकम्, सुखम् = हर्षम्,