सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३७६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—येन हि यतः विशेषः अधिगतः सः तस्य उत्तमांसः ईडचां कर्तुम् अर्हति,
कृतज्ञभावात् सरागः ऽऽर्यः अपि प्रक्षीणमानः वीतरागः किमु ? ॥ ३ ॥
व्याख्या—येन=अन्तेवासिना, हि=यतः, उपदेष्टुः, विशेषः = विशिष्टलाभः,
अधिगतः = सम्प्राप्तः, सः = शिष्यः, तस्य = उपदेशकत्र्तुः, उत्तमांसः = गुरोः, ईडचाम्
=अर्च॑नाम्, कर्तुम् = सम्पादयितुम्, अर्हति=योग्यो भवति, कृतज्ञभावात् = उपकारज्ञ-
विचारात्, सरागः = आसक्तियुक्तः, आर्यः = मान्यः, अपि = चेत्, प्रक्षीणमानः = मान-
रहितः, वीतरागः = वीतः = विनिर्गतः, रागः = आसक्तिः यस्य सः, किमु ? = आक्षेपार्थे
प्रयुक्तोऽयं शब्दः ॥ ३ ॥
हिन्दी—क्योंकि जिसने जिससे विशेष ज्ञान प्राप्त किया है उसको उसकी उत्तम
पूजा करनी चाहिए। आसक्तिपूर्ण होने पर भी आर्यपुरुष उपकारज्ञता की दृष्टि से
अपने गुरु की पूजा करते हैं और जो मान एवं राग शून्य हैं उनका तो कहना ही
क्या ? ॥ ३ ॥
यस्र्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस्ततोऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला ।
धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस्तस्य प्रसादो हृदयावगाढः ॥ ४ ॥
अन्वयः—यस्य हि भक्तिः अर्थकामप्रभवा ततः अस्य सा रूढमूला तिष्ठति, यस्य
तु भक्तिरागः धर्मान्वयः तस्य प्रसादः हृदयावगाढः ॥ ४ ॥
व्याख्या—यस्य=पुरुषस्य, हि=यतः, भक्तिः=प्रीतिः, अर्थकामप्रभवा-
अर्थश्च =सम्पच्च, कामश्च=मदनश्च, अर्थकामौ, तौ प्रभवौ=उत्पन्नौ, यस्याः सा
भवति, ततः=तर्हि, अस्य=एतज्जनस्य, सा=भक्तिः, रूढमूला = बद्धमूला, तिष्ठति
=स्थितो भवति, यस्य=जनस्य, तु=किन्तु, भक्तिरागः=श्रद्धा, धर्मान्वयः=धर्मानु-
गतः, तस्य=जनस्य, प्रसादः=प्रसन्नता, हृदयावगाढः—हृदये=चित्ते, अवगाढः=
निमग्नो भवति ॥ ४ ॥
हिन्दी—जिसकी भक्ति अर्थ और काम से उत्पन्न होती है, उसकी वह भक्ति
बद्धमूल होकर रहती है, किन्तु जिसकी भक्ति धर्म का अनुसरण कर होती है, उसकी
श्रद्धा में जड़ जमाती हैं ॥ ४ ॥
काषायवाँसाः कनकावदातस्ततः स मूर्ध्ना गुरवे प्रणेमे ।
वातेरितः पल्लवताम्ररागः पुष्पोज्ज्वलश्रीरिव कर्णिकारः ॥ ५ ॥
अन्वयः—ततः कषायवासाः कनकावदातः सः वातेरितः पल्लवलताम्ररागः पुष्पो-
ज्ज्वलश्रीः कर्णिकारः इव मूर्ध्ना गुरवे प्रणेमे ॥ ५ ॥
व्याख्या—ततः=तदनन्तरम्, काषायवासाः—काषायानि = गैरिकवर्णानि, वासांसि
=वस्त्राणि, यस्य सः, कनकावदातः-कनकवत्=सुवर्णमिव, अवदातः=उज्ज्वलः, सः
=नन्दः, वातेरितः—वातेन=वायुना, ईरितः = प्रेरितः, पल्लवताम्ररागः=पत्रमिव ताम्र-
वर्णः, पुष्पोज्ज्वलश्रीः—पुष्पैः=कुसुमैः, उज्ज्वलाः=कान्तिपूर्णाः, श्रीः=छविर्यस्य सः,