सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६९
नन्दः = बुद्धानुजः, निर्वाणोत्पाटनदाहशोषैः = प्रशमनोन्मूलनदहनशोषैः, दोषेषु =
कष्टेषु, तां वृत्तिम् = तदाचरणम्, इयाय = जगाम ॥ ५९ ॥
हिन्दी - आग, पेड़, घी और पानी के प्रति क्रमशः जल, वायु, अग्नि और सूर्य
का जो काम होता है, दोषों के प्रति नन्द ने प्रशमन, उन्मूलन, दहन और शोषण द्वारा
वही आचरण किया ॥ ५९ ॥
इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिवीचमेकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलम् ।
द्विग्राहमष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं दुस्तरमुत्ततार ॥ ६० ॥
अन्वयः - इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिवीचं एकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलं द्विग्राहं दुस्तरं
दुःखार्णवम् अष्टाङ्गवता प्लवेन उत्ततार ॥ ६० ॥
व्याख्या- इति = इत्थम्, त्रिवेगम् = त्रयः वेगाः = जवाः, यस्मिन् सः तम्,
त्रिझषम् = त्रिमीनम्, त्रिवीचम् = त्रितरङ्गम्, एकाम्भसम् = एकसलिलम्, पञ्चरयम् =
पञ्चवेगम्, द्विकूलम् = द्वितटम्, द्विग्राहम् = द्विजलहस्तिनम्, दुस्तरम् = दुःखेन = कष्टेन, तर्तुं
शक्यम् = दुलंङ्घनीयम्, दुःखार्णवम् = दुःखसागरम्, अष्टाङ्गवता = अष्ट अङ्गानि
सन्ति, अस्मिन् तेन = अष्टाङ्गसमन्वितेन, प्लवेन = उडुपेन, उत्ततार = उदतीतरत् ।
संसारस्य पञ्चप्रकारकाणां दुःखानाम्, वेगयुक्तानां पञ्चेन्द्रियाणां, मनबुद्ध्यादीनाञ्च
सङ्केतमस्ति । अष्टाङ्गनौकयाऽष्टाङ्गिकयोगस्य सङ्केतोऽस्ति ॥ ६० ॥
हिन्दी - इस प्रकार तीन वेगवाले, तीन मछलियों वाले, तीन तरङ्गों वाले, एक
जलवाले, पांच वेगवाले, दो तीरवाले और दो ग्राहवाले दुस्तर दुःखसागर को आठ
अङ्गवाली नाव से पार किया ॥ ६० ॥
अर्हत्त्वमासाद्य स सत्क्रियार्हो निरत्सुको निष्प्रणयो निराशः ।
विभीर्विशुग्विगतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे ॥ ६१ ॥
अन्वयः - सत्क्रियार्हः सः अर्हत्त्वमासाद्य निरत्सुकः निष्प्रणयः निराशः विभीः
विशुक् वीतमदः सः एव धृत्या अन्यः इव आबभासे ॥ ६१ ॥
व्याख्या - सत्क्रियार्हः = सत्क्रियायाः = सत्कारस्य, अर्हः = योग्यः, सः = नन्दः,
अर्हत्त्वम् = भिक्षुत्वम्, आसाद्य = प्राप्य, निरत्सुकः = उत्कण्ठारहितः, निष्प्रणयः =
सस्नेहप्रार्थनाशून्यः, निराशः = हताशः, विभीः = भयशून्यः, विशुक् = शोकरहितः,
वीतमदः = दर्परहितः, सः = नन्दः एव, धृत्या = धैर्येण, अन्य इव = अपर इव,
आबभासे = शुशुभे ॥ ६१ ॥
हिन्दी - अर्हत्व प्राप्त करने के बाद वह पूज्य, उत्सुकता, स्नेह, आशा, भय, शोक,
मद और राग से रहित होकर धैर्य के कारण दूसरे की तरह दिखलायी पड़ा ॥ ६१ ॥
भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुरिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण ।
प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यो वाणीमिमामात्मगतां जगाद ॥ ६२ ॥
अन्वयः - ततः नन्दः भ्रातुश्च शास्तुश्च तथा अनुशिष्ट्या स्वेन विक्रमेण च प्रशान्त-
चेताः परिपूर्णकार्यः आत्मगताम् इमां वाणीं जगाद ॥ ६२ ॥