सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 417, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ेंअमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६३
अन्वयः—कामाग्निदाहेन विप्रमुक्तः सः ध्यानसुखात् घर्मखिन्नः अप्सु सुखं विगाह्य
इव दरिद्रः विपुलं च अर्थं प्राप्य इव परम् ह्लादम् अवाप ॥ ४३ ॥
व्याख्या—कामाग्निदाहेन—कामः=मदनः, स एव अग्निः=वह्निः, तस्य दाहः=
तापः, तेन, विप्रमुक्तः=विमुक्तः, सः=नन्दः, ध्यानसुखात्=चित्तनिरोधानन्दात्, घर्म-
खिन्नः—घर्मेण=आतपेन, खिन्नः=क्लेशितः, अप्सु=सलिलेषु, सुखम्=आनन्दम्,
विगाह्य=अवगाहनं कृत्वा, इव=यथा, दरिद्रः=अकिञ्चनः, विपुलञ्च=विशालञ्च,
अर्थम्=सम्पत्, प्राप्य=लब्ध्वा, इव=यथा, परम्=विशिष्टम्, ह्लादम्=आनन्दम्,
अवाप=प्राप ॥ ४३ ॥
हिन्दी—वासनारूपी आग की ज्वाला से मुक्त होकर उसने ध्यानसुख से मिलने
वाले परमानन्द को पाया, जैसे गर्मी से पीड़ित व्यक्ति जल में सुखपूर्वक अवगाहन कर
या दरिद्र व्यक्ति विपुल सम्पदा पाकर परम प्रसन्न होता है ॥ ४३ ॥
तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् ।
बुद्ध्वा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ॥ ४४ ॥
अन्वयः—तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् मनः-
क्षोभकरान् अशान्तान् बुद्ध्वा तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ॥ ४४ ॥
व्याख्या—तत्रापि=तस्मिन् स्थानेऽपि, तद्धर्मगतान्=अनेकधर्मसम्बन्धितान्, वित-
र्कान्=अशुभविचारान्, गुणागुणे=गुणदुर्गुणयोश्च, प्रसृतान्=समुत्पन्नान्, विचारान्
=वितर्कान्, मनःक्षोभकरान्=चित्तविक्षुब्धकरान्, अशान्तान्=उद्वेजकान्, बुद्ध्वा=
परिज्ञाय, तद्विप्रयोगाय=पूर्वोक्तविनाशाय, मतिम्=बुद्धिम्, चकार=कृतवान् ॥ ४४ ॥
हिन्दी—वहाँ भी उन विभिन्न धर्मों के सम्बन्ध में होने वाले वितर्क और उनके
गुणावगुणों के सम्बन्ध में उठे हुए विचार मन को क्षुब्ध करने वाले और अशान्तिप्रद
हैं, ऐसा समझकर उसने उसका नाश करने के लिए निश्चय किया ॥ ४४ ॥
क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः ।
एकाग्रभूतस्य तथोर्मिभूताश्चित्ताम्भसः क्षोभकरा वितर्काः ॥ ४५ ॥
अन्वयः—यथा हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः ऊर्मयः क्षोभं प्रकुर्वन्ति, तथा
एकाग्रभूतस्य चित्ताम्भसः ऊर्मिभूताः वितर्काः क्षोभकराः ॥ ४५ ॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, हि=यतः, धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य—धीरम्=गभी-
रम्, प्रसन्नम्=प्रशान्तम्, च अम्बुवहस्य=सलिलवहस्य, सिन्धोः=सागरस्य, ऊर्मयः
=वीचयः, क्षोभम्=सङ्क्षोभम्, प्रकुर्वन्ति=जनयन्ति, तथा=तेनैव प्रकारेण, एकाग्र-
भूतस्य=संयमितस्य, चित्ताम्भसः=मनःसलिलस्य, ऊर्मिभूताः=वीचिभूताः, वितर्काः
=ऊहापोहाः, क्षोभकराः=क्षोभजनकाः, भवन्ति ॥ ४५ ॥
हिन्दी—जैसे शान्त और निर्मल जल वाला सागर तरङ्गों के उठने से क्षुब्ध हो
जाता है, उसी तरह एकाग्रता प्राप्त चित्तरूपी जल अशुभ विचार रूपी तरंगों के उठने
से क्षुब्ध हो जाता है ॥ ४५ ॥