सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३६६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—यस्मात् = येन हेतुना, तत्र = तस्मिन् ध्याने, सुखम् = आनन्दम्, सुखेभ्यः
= सकलहर्षेभ्यः, परम् = उत्कृष्टम्, ततःपरम् = तदग्रे, सुखप्रवृत्तिः = आनन्दाभि-
रुचिः, नास्ति = न विद्यते, तस्मात् = तेन हेतुना, परापरज्ञः = अधमोत्तमज्ञः, मैत्र्या=
मैत्रीभावेन, परमा = उत्तमा, शुभकृत्स्नभूमिम् = देवभूमिम्, इति = इत्थम्, बभाषे =
मेने। तृतीयध्यानावस्थायां प्राप्तसुखमेव परमसुखमस्ति। तत्पश्चात् सुखप्रवाहो नास्ति।
अतः तत्परापरज्ञावस्थां शुभकृत्स्नभूमिः कथ्यते। त्रिभूमिध्यानस्येयमन्तिमा भूमिरस्ति।
द्रष्टव्यः—अभिधर्मकोशः ३।२ ॥ ५१ ॥
हिन्दी—क्योंकि उस अवस्था में मिलनेवाला सुख उत्कृष्ट सुख है, इसलिए उस
परापरज्ञ ने मैत्री के कारण उस उत्तम अवस्था को शुभकृत्स्नभूमि समझा ॥ ५१ ॥
ध्यानेऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तमनिञ्जमेव।
आभोगतोऽपीञ्जयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुखमित्यजस्रम् ॥ ५२ ॥
अन्वयः—अथ तत्र ध्यानेऽपि दोषं ददर्श, परं शान्तम् अनिञ्जम् एव मेने, आभो-
गतः अपि अजस्रं प्रवृत्तं सुखं तस्य चित्तम् इञ्जयतिस्म ॥ ५२ ॥
व्याख्या—अथ = ततः, तत्र = तस्मिन्, ध्याने = तृतीयध्यानेऽपि, दोषम्=क्लेशम्,
सः ददर्श = अपश्यत्, परम् = उत्तमावस्थाम्, शान्तम् = सुस्थिरम्, अनिञ्जम् = निर्वि-
कारम्, मेने = अमनिष्ट; आभोगतः = परिपूर्णतः ('आभोगतः परिपूर्णता' इत्यमरः),
अपि = चेत्, अजस्रम् = निरन्तरम्, प्रवृत्तम् = प्रवहमानम्, सुखम् = हर्षम्, तस्य =
नन्दस्य, चित्तम् = चेतसम्, इञ्जयतिस्म = विवृतं करोतिस्म ॥ ५२ ॥
हिन्दी—नन्द ने उस ध्यान में भी दोष देखा और उत्तमावस्था को शान्त और
निर्विकार समझा। परिपूर्ण होने पर भी अनुभूत सुख उसके चित्त में निरन्तर अस्थि-
रता पैदा करने लगा ॥ ५२ ॥
यत्रेञ्जितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखम्।
यस्मादतस्तत्सुखमिञ्जिकत्वात् प्रशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥ ५३ ॥
अन्वयः—यस्मात् यत्र इञ्जितं तत्र स्पन्दितम् अस्ति, यत्र च स्पन्दितम् अस्ति
तत्र दुःखम् अस्ति, अतः प्रशान्तिकामाः यतयः इञ्जिकत्वात् सुखं त्यजन्ति ॥ ५३ ॥
व्याख्या—यस्मात् = येन हेतुना, यत्र = यस्मिन् विषये, इञ्जितम् = विकारः, तत्र
= तस्मिन् विषये, स्पन्दितम् = कम्पनम्, अस्ति=भवति, यत्र = यस्मिन् विषये, च=
पुनः, स्पन्दितम् = कष्टम्, अस्ति = विद्यते, तत्र = तस्मिन् स्थाने, दुःखम् = क्लेशम्,
अस्ति = भवति, अतः = अस्मात् कारणात्, प्रशान्तिकामाः—प्रशान्तेः = क्षोभहीनत्व-
स्य, कामः = इच्छा, येषां तेषाम्, यतयः = साधकाः, इञ्जिकत्वात् = विकारयुक्तत्वात्,
सुखम् = मोदम्, त्यजन्ति = परिहरन्ति। अत्र 'एकावली' अलङ्कारोऽस्ति ॥ ५३ ॥
हिन्दी—क्योंकि जहाँ अस्थिरता है वहाँ कम्पन है और जहाँ कम्पन है वहाँ दुःख
है, अतः शान्ति चाहने वाले साधक उस सुख को विकारवान् समझकर छोड़
देते हैं ॥ ५३ ॥