सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३६४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य बाधं यथा सञ्जनयन्ति शब्दाः ।
अध्यात्ममैकाग्र्यमुपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा वितर्काः ॥ ४६ ॥
अन्वयः-यथा खिन्नस्य निर्वृतस्य सुप्तस्य च शब्दाः बाधं सञ्जनयन्ति, तथा
अध्यात्मम् ऐकाग्र्यम् उपागतस्य वितर्काः बाधाय भवन्ति ॥ ४६ ॥
व्याख्या-यथा=येन प्रकारेण, खिन्नस्य = विषण्णस्य, निर्वृतस्य = सन्तुष्टस्य,
सुप्तस्य = शयितस्य, च = पुनः, शब्दाः = रवाः, बाधम् = कष्टम्, सञ्जनयन्ति = समु-
त्पादयन्ति, तथा=तेनैव रूपेण, अध्यात्मम् = आध्यात्मिकम्, ऐकाग्र्यम् = एकाग्रचित्ताम्,
उपागतस्य = प्राप्तस्य, वितर्काः = ऊहाः, बाधाय = क्लेशाय, भवन्ति = सन्ति ॥ ४६ ॥
हिन्दी-जैसे थककर सुखपूर्वक सोये हुए व्यक्ति को आवाज सुनकर कष्ट होता
है, उसी तरह आध्यात्मिक एकाग्रता प्राप्त मनुष्य के लिए वितर्क बाधा उत्पन्न
करते हैं ॥ ४६ ॥
अथावितर्कं क्रमशोऽविचारमेकाग्रभावान्मनसः प्रसन्नम् ।
समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ ॥ ४७ ॥
अन्वयः-अथ तदा सः क्रमशः अवितर्कम् अविचारं मनसः एकाग्रभावात् प्रसन्नं
समाधिजं प्रीतिसुखम् अध्यात्मशिवं द्वितीयं ध्यानं दध्यौ ॥ ४७ ॥
व्याख्या-अथ = अनन्तरम्, तदा=प्रथमध्यानानन्तरम्, सः = नन्दः, क्रमशः = क्रमेण,
अवितर्कम् = वितर्करहितम्, अविचारम् = विचारहीनम्, मनसः = चेतसः, एकाग्र-
भावात् = चित्तैकाग्र्यात्, प्रसन्नम् = प्रमुदितम्, समाधिजम् = अन्तर्ध्यानजातम्, प्रीति-
सुखम् = आनन्दात्मकम्, अध्यात्मशिवम्-आत्मनि इति अध्यात्मम्, तस्य शिवम् =
आत्मिककल्याणमयम्, द्वितीयम् = अपरम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, दध्यौ = दधे ।
ध्यानस्य प्रथमभूमेः वर्णनं पूर्वमेव कृतमस्ति । अत्र तु द्वितीयभूमेः वर्णनमस्ति ॥४७॥
हिन्दी-तब वह क्रमशः वितर्करहित, विचारशून्य, मानसिक एकाग्रता के कारण
प्रसन्न, समाधि से उत्पन्न प्रीति सुखवाले, आध्यात्मिक मंगलवाले द्वितीय ध्यान स्तर
को प्राप्त किया ॥ ४७ ॥
तद् ध्यानमागम्य च चित्तमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वाम् ।
प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्वभवत् तथैव ॥ ४८ ॥
अन्वयः-सः चित्तमौनं तत् ध्यानं च आगम्य पराम् अलब्धपूर्वां प्रीतिं लेभे, तु
यथा वितर्केषु दोषदर्शी अभवत्, तथैव तत्र प्रीतौ अपि ॥ ४८ ॥
व्याख्या-सः = नन्दः, चित्तमौनम्-चित्तस्य = मनसः, मौनम् = निःशब्दताम्,
यस्मिन् तत्, तत् = पूर्वोक्तम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, च = पुनः, आगम्य = प्राप्य,
पराम् = उत्कृष्टांम्, अलब्धपूर्वाम्-न=नहि, लब्धा = प्राप्ता, पूर्वा या सा ताम्, प्रीतिम्
= हर्षम्, लेभे = प्राप, तु = किन्तु, यथा = येन प्रकारेण, वितर्केषु = ऊहापोहेषु, दोषदर्शी
= दुःखद्रष्टा, वितर्केषु द्रष्टायाः प्रथमं ध्यानम्, सवितर्कम्-सविचारयुक्तञ्चासीत्,