सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६५
किञ्च तेषामपि मनक्षोभकरत्वेन नन्दः तानपि दोषयुक्तैवाऽमन्यत्, तथैव प्रीतियुक्त-
ध्यानेऽपि सः दोषमपश्यत्, यतः प्रीत्यात्मकवस्तुनः विपर्ययेण दुःखं भवति ॥ ४८ ॥
हिन्दी—तब उन्होंने मानसिक मौनवाले उस ध्यान में आकर उत्तम और अपूर्वं
प्रीति को प्राप्त किया, किन्तु जैसे उन्होंने वितर्कों में दोष देखा वैसे ही प्रीति में भी
दोषों को देखा ॥ ४८ ॥
प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययात् तस्य हि तत्र दुःखम् ।
प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान् प्रीतिक्षये योगमुपारुरोह ॥ ४९ ॥
अन्वयः—यत्र हि वस्तुनि यस्य परा प्रीतिः तस्य विपर्ययात् तत्र दुःखं सः अतः
तत्र प्रीतौ दोषान् प्रेक्ष्य प्रीतिक्षये योगम् उपारुरोह ॥ ४९ ॥
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् स्थाने, हि = यतः, यस्य = जनस्य, वस्तुनि = यस्मिन्
पदार्थे, परा = उत्कृष्टा, प्रीतिः = आसक्तिः, तत्र तस्य वस्तुनः = विपर्ययात् = विना-
शात्, दुःखम् = क्लेशम्, अतः = तेन हेतुना, तत्र = प्रीतौ, दोषान् = दुःखान्, प्रेक्ष्य =
समवलोक्य, प्रीतिक्षये = आसक्तिविनाशाय, योगम् = चित्तनिरोधम्, उपारुरोह =
उपारुक्षत ॥ ४९ ॥
हिन्दी—क्योंकि जिसे जिस वस्तु में प्रीति होती है उसे उस वस्तु के विनाश
पर कष्ट होता है, अतः प्रीति में भी कष्ट देखकर प्रीति का भी विनाश करने के
लिए वह योगारूढ हुआ ॥ ४९ ॥
प्रीतेर्विरागात् सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ सम्प्रजानन् ।
उपेक्षकः स स्मृतिमान् व्यहार्षीद् ध्यानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः ॥ ५० ॥
अन्वयः—अथ प्रीतेः विरागात् कायेन आर्यजुष्टं सुखं विन्दन् सम्प्रजानन् उपेक्षकः
स्मृतिमान् सः धीरः तृतीयं ध्यानं प्रतिलभ्य व्यहार्षीत् ॥ ५० ॥
व्याख्या—अथ = ततः, प्रीतेः = अनुरक्तेः, विरागात् = वैराग्यात्, कायेन = देहेन,
आर्यजुष्टम् = आर्यैः = श्रेष्ठजनैः, जुष्टम् = सेवितम्, सुखम् = आनन्दम्, विन्दन् = अनु-
भवन्, सम्प्रजानन् = ज्ञानवान्, उपेक्षकः = विरक्तः, स्मृतिमान् = स्मरणयुक्तः, सः =
नन्दः, धीरः = धैर्यशाली, तृतीयम् = अपरकोटिकम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, प्रतिलभ्य
= प्राप्य, व्यहार्षीत् = विजहार । तृतीयं ध्यानन्तु त्रिभूमिकमस्ति, अस्यान्तिमो भूमिः
शुभकृत्स्नभूमिरस्ति । द्रष्टव्यः—अभिधर्म० ॥ ५० ॥
हिन्दी--प्रीति से मुक्ति मिलते ही देह से श्रेष्ठ पुरुष-सेवित सुख का अनुभव
करता हुआ; होश, सावधानी और जागरूकता से युक्त होकर तीसरी कोटि के ध्यान
को पाकर वह धैर्य के साथ विहार करने लगा ॥ ५० ॥
यस्मात् परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततःपरं नास्ति सुखप्रवृत्तिः ।
तस्माद् बभाषे शुभकृत्स्नभूमि परापरज्ञः परमेति मैत्र्या ॥ ५१ ॥
अन्वयः—यस्मात् तत्र सुखं सुखेभ्यः परं ततःपरं सुखप्रवृत्तिः नास्ति, तस्मात्
परापरज्ञः मैत्र्या परमा शुभकृत्स्नभूमिम् इति बभाषे ॥ ५१ ॥
सौ०-27