सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३६० सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—सः नाशकैः दृष्टिगतैः विमुक्तः पुनर्भवस्य पर्यन्तम् आलोक्य क्लेश-
विजृम्भितेषु घृणां भक्त्वा न मृत्योः न दुर्गतिभ्यः तत्रास ॥ ३५ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, नाशकैः = विनष्टकर्त्तृभिः, दृष्टिगतैः = विचारैः, विमुक्तः
= मोचितः, पुनर्भवस्य = पुनः भवतीति तस्य पुनर्जननस्य, पर्यन्तम् = अन्तम्, आलोक्य =
अवलोक्य, क्लेशविजृम्भितेषु—क्लेशानाम् = दुःखानाम्, विजृम्भितेषु = आचरणेषु,
घृणाम् = कुत्साम्, भक्त्वा = धृत्वा, न = नहि, मृत्योः = अन्तकात्, न = नहि,
दुर्गतिभ्यः = दुरवस्थाभ्यः, तत्रास = बिभाय ॥ ३५ ॥
हिन्दी-विनाशक विचारधाराओं से मुक्त होकर, पुनर्जन्म का अन्त देखकर, क्लेशों
से घृणाकर, वह न तो मृत्यु से और न तो दुर्गति से ही भयभीत हुआ ॥ ३५ ॥
त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनाऽमेध्यगणेन पूर्णम् ।
ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्त्याण्वपि नोपलेभे ॥ ३६ ॥
अन्वयः—ततः त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिना अमेध्यगणेन पूर्णं कायं
समवेक्षमाणः सः विचिन्त्य अणु अपि सारं न उपलेभे ॥ ३६ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिना = त्वचातन्तु-
मेदोरक्तामिष्यास्थिकुन्तलादिना, अमेध्यगणेन—मेध्याय हितं मेध्यम्, न मेध्यम् अमेध्यम्,
अमेध्यानां गणस्तेन = अशुचिसमूहेन, पूर्णम् = व्याप्तम्, कायम् = देहम्, समवेक्षमाणः =
अवलोकयन्, सः = नन्दः, विचिन्त्य = चिन्तयित्वा, अणु अपि = स्तोकमपि, सारम् =
तत्त्वम्, न उपलेभे = न प्राप्तवान् ॥ ३६ ॥
हिन्दी—उसने चमड़ी, स्नायु, चर्बी, लहू, हड्डी, मांस, केश प्रभृति अपवित्र
वस्तुओं से भरी देह'को अच्छी तरह देखा और परखने पर उसमें थोड़ा भी सार नहीं
पाया ॥ ३६ ॥
स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार ।
कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू तौ प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे ॥ ३७ ॥
अन्वयः—सः स्थिरात्मा तेनैव योगेन कामरागप्रतिघौ तनू चकार, तौ तनू कृत्वा
महोरस्कतनुः आर्यधर्मे द्वितीयं फलं प्राप ॥ ३७ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, स्थिरात्मा = निश्चलमनाः, तेनैव = पूर्वोक्तेनैव, योगेन =
योगाभ्यासेन, कामरागप्रतिघौ—कामरागश्च = वासना च, प्रतिघश्च = प्रतिहिंसा च,
तौ = वासनाविरोधौ, तनू = कृशौ, चकार = कृतवान्, तौ = कामरागप्रतिघौ, तनू =
क्षीणौ, कृत्वा = सम्पाद्य, महोरस्कतनुः—महद् = विशालः, उरः = वक्षःस्थलः, तनुः =
शरीरम्, यस्य सः, आर्यधर्मे—आर्याणाम् = श्रेष्ठजनानाम्, धर्मे = व्यवहारे, द्वितीयम् =
अपरम्, फलम् = परिणामम्, प्राप = लेभे । द्वितीयफलम्—सकृदागमिफलं सकृदागमि-
फलञ्च, तस्मिन् लोकाद् दुःखविसर्जनाय सकृत्परावर्त्तनकर्त्तारं 'सकृद्गामी' पदेनाभि-
धीयते, रागद्वेषमोहानां क्षयं कृत्वा त्रयाणां संयोजनानां क्षीणकर्त्तारं सकृद्गामी
भवति ॥ ३७ ॥