सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६१
हिन्दी — उस निश्चलात्मा ने योग के द्वारा वासना और प्रतिहिंसा को क्षीण किया
और इन दोनों को क्षीण कर उस चौड़ी छातीवाले ने आर्यधर्म का दूसरा फल
पाया ॥ ३७ ॥
स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणमल्पशेषम् ।
कायस्वभावाधिगतैर्बिभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृषत्कैः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—सः लोभचापं परिकल्पबाणम् अल्पशेषं महावैरिणं रागं कायस्वभावाधि-
गतैः अशुभापृषत्कैः योगायुधास्त्रैः बिभेद ॥ ३८ ॥
व्याख्या — सः = नन्दः, लोभचापम् = लोभधनुः, परिकल्पबाणम् — परिकल्पः =
सङ्कल्पः, एव बाणः = शरः, यस्य सः तम्, अल्पशेषम् = स्तोकावशिष्टम्, महावैरिणम्
= महारिपुम्, रागम् = आसक्तिम्, कायस्वभावाधिगतैः — कायस्य = देहस्य, स्वभावः
= प्रकृतिः, तेन अधिगतैः = प्राप्तैः, अशुभापृषत्कैः = अमङ्गलभावनाबाणैः, योगायुधा-
स्त्रैः = योगशस्त्रास्त्रैः, बिभेद = विददार । अत्र रूपकालङ्कारस्य योजना दर्शनीया ॥३८॥
हिन्दी — उसने थोड़े बचे राग रूपी शत्रु को — जिसके लोभ धनुष तथा संकल्प
तीर थे — स्वभाव से प्राप्त अशुभ भावना रूपी तीरों से बेध डाला ॥ ३८ ॥
द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादयन्तःप्रसवं सपत्नम् ।
मैत्रीपृषत्कैर्धृतितूणसंस्थैः क्षमाधनुर्ज्याविसृतैर्जघान ॥ ३९ ॥
अन्वयः—द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादम् अन्तःप्रसवं सपत्नं धृतितूणसंस्थैः
क्षमाधनुर्ज्याविसृतैः मैत्रीपृषत्कैः जघान ॥ ३९ ॥
व्याख्या — द्वेषायुधम् = सापत्न्यशस्त्रम्, क्रोधविकीर्णबाणम् = कोपविकीर्णशरम्,
व्यापादम् = विरोधम्, अन्तःप्रसवम् — अन्तः प्रसूते इति = अन्तःसमुत्पन्नम्, सपत्नम् =
रिपुम्, धृतितूणसंस्थैः — धृतिः = धैर्यः, एव तूणम् = तूणीरम्, तस्मिन् सन्तिष्ठन्तीति = धैर्य-
तूणीरनिहितैः, क्षमाधनुर्ज्याविसृतैः — क्षमा = क्षान्तिः वा तितिक्षा, तदेव धनुः = चापम्,
तस्य ज्या = मौर्वी, तस्याः विसृतै = विनिर्गतैः, मैत्रीपृषत्कैः = सौहार्दशरैः, जघान =
हतवान् ॥ ३९ ॥
हिन्दी — द्वेषरूपी शस्त्रवाले, क्रोधरूपी बिखरे बाणवाले प्रतिहिंसा नामक भीतरी
शत्रु को धैर्यरूपी तरकस में रहने वाले तथा क्षमारूपी धनुष की प्रत्यञ्चा से छूटे मैत्री-
रूपी तीरों से मार डाला ॥ ३९ ॥
मूलान्यथ त्रीण्यशुभस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त ।
चमूमुखस्थान् धृतकार्मुकांस्त्रीनरीनिवारेस्त्रिभिरायसाग्रैः ॥ ४० ॥
अन्वयः—अथ वीरः अशुभस्य त्रीणि मूलानि त्रिभिः विमोक्षायतनैः अरिः चमू-
मुखस्थान् धृतकार्मुकान् त्रीन् अरीन् त्रिभिः आयसाग्रैः इव चकर्त ॥ ४० ॥
व्याख्या — अथ = अनन्तरम्, सः वीरः = शूरः, अशुभस्य = अमङ्गलस्य, त्रीणि
मूलानि = लोभमोहद्वेषादि मूलत्रयम्, त्रिभिः = त्रिङ््सङ्ख्याकैः, मोक्षायतनैः = मुक्तिमुखैः,