सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३६२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अरिः = रिपुः, चमूमुखस्थान् = चम्वाः = सेनायाः, मुखे = आनने, तिष्ठन्तीति तान्,
धृतकार्मुकान् — धृतानि = गृहीतानि, कार्मुकानि = चापानि, यैस्तान् = धनुर्धारिणः,
अरीन् = रिपून्, त्रिभिः = त्रिसङ्ख्याकैः, आयसाग्रैः — अयसः विकारम् आयसम् =
लौहनिर्मितम्, तेषाम् अग्रैः = बाणाग्रभागैः, चकर्त्त = चिच्छेद ॥ ४० ॥
हिन्दी—उस वीर ने तीन (लोभ, द्वेष, मोह) अमंगलमूलक विमोक्ष-आयतनों से
काट डाला, जैसे कोई दुश्मन सेना के अग्रभाग में धनुष लेकर खड़े हुए तीन शत्रुओं
को तीन लोहे के तीरों की नोक से बेध डाला ॥ ४० ॥
स कामधातोः समतिक्रमाय पाष्णिग्रहांस्तानभिभूय शत्रून् ।
योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्य तस्थौ ॥ ४१ ॥
अन्वयः—सः कामधातोः समतिक्रमाय पाष्णिग्रहान् तान् शत्रून् अभिभूय योगात्
अनागामिफलं प्रपद्य निर्वाणपुरस्य द्वारि इव तस्थौ ॥ ४१ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, कामधातोः = विषयविकारस्य, समतिक्रमाय = अतिक्रमणा-
र्थम्, पाष्णिग्रहान् = पृष्टवर्त्तिनः, तान् = चेतःस्थितान्, शत्रून् = अरीन्, अभिभूय =
पराजित्य, योगात् = योगाभ्यासात्, अनागामिफलम् = तृतीयफलम्, तृतीयफल-
प्राप्यन्तरमस्मिन् लोके पुनरागमनं न भवति। प्रपद्य = प्राप्य, निर्वाणपुरस्य =
मुक्तिनगरस्य, द्वारि = प्रवेशद्वारि, इव = यथा, तस्थौ = स्थितवान् । अस्मिन् श्लोके
रूपकोत्प्रेक्षाऽलङ्कारौ स्तः ॥ ४१ ॥
हिन्दी—कामवासना का अतिक्रमण करने के लिए पीछे से आक्रमण करने वाले
उन शत्रुओं को जीतकर, योग द्वारा अनागामिफल पाकर वह मानो मुक्तिद्वार पर
खड़ा हुआ ॥ ४१ ॥
कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्मैर्वितर्कवच्चापि विचारवच्च ।
विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥ ४२ ॥
अन्वयः—ततः स कामैः मलिनैः धर्मैश्च विविक्तं वितर्कवत् विचारवत् चापि
विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं च प्रथमं ध्यानं प्रपेदे ॥ ४२ ॥
व्याख्या—ततः = तदा, सः = नन्दः, कामैः = वासनाभिः, मलिनैः = कलुषैः,
धर्मैश्च = नियमैश्च, विविक्तम् = वियुक्तम्, वितर्कवत् = ऊहनं युक्तम्, विचारवत् =
सङ्कल्पसंयुक्तम्, चापि, विवेकजम् = सदसज्ज्ञानोत्पन्नम्, विवेकस्तु—मिथोव्यावृत्त्या
वस्तुस्वरूपनिश्चयः, प्रीतिसुखोत्पन्नम् = सुखाह्लादजातम्, प्रथमम् = आदिमम्, ध्यानम् =
अनुचिन्तनम्, प्रपेदे = प्राप ॥ ४२ ॥
हिन्दी—तब वह नन्द वासना और अधर्म से रहित वितर्कयुक्त, विचारयुक्त,
विवेकोत्पन्न प्रीति और सुख से युक्त प्रथम ध्यान को प्राप्त किया ॥ ४२ ॥
कामाग्निदाहेन स विप्रमुक्तो ह्लादं परं ध्यानसुखादवाप ।
सुखं विगाह्याप्स्विव घर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थं विपुलं दरिद्रः ॥ ४३ ॥