सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३७३
व्याख्या—येन = तथागतेन, अहम् = अश्वघोषः, कामात्मा = कामपरायणः, युवति-
मये = स्त्रैणे, कलौ = पापे, निमग्नः = बुडितः, रुक्मशृङ्गम् = स्वर्णशिखरम्, गिरिम् =
पर्वतम्, स्वर्गं च = देवलोकं च, उपनीय = नीत्वा, प्लवगवधूनिदर्शनेन = मर्कटीदृष्टान्तेन,
त्रिदिवचरीभिः = सुरलोकभ्रमणशीलाभिः, अङ्गनाभिः = रमणीभिः, निष्कृष्टः =
उद्धृतः ॥ ७१ ॥
हिन्दी—जिस तथागत ने मेरे जैसे कामलोलुप तथा स्त्रीमय पापरूपी कीचड़ में
फँसे हुए मुझे सोने की चोटियों वाले पर्वत पर तथा स्वर्ग में ले जाकर बन्दरी के
हरण से स्वर्ग में निवास करने वाली सुरयुवतियों के बन्धन से मुक्त किया, अर्थात्
मेरा उद्धार किया ॥ ७१ ॥
तस्माच्च व्यसनपरादनर्थपङ्का-
दुत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् ।
शान्तेऽस्मिन् विरजसि विज्वरे विशोके
सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥ ७२ ॥
अन्वयः—तस्मात् च व्यसनपरात् अनर्थपङ्कात् क्रमशिथिलः करी इव पङ्कात्
उत्कृष्य अस्मिन् शान्ते विरजसि विज्वरे विशोके वितमसि नैष्ठिके सद्धर्मे विमुक्तः ॥ ७२ ॥
व्याख्या—तस्मात् = मार्गात्, व्यसनपरात् = कष्टयुक्तात्, अनर्थपङ्कात् = अहित-
रूपकर्दमात्, क्रमशिथिलः = पादप्रक्षेपविवशः, करी इव = गजतुल्यः, पङ्कात् = कर्द-
मात्, उत्कृष्य = उद्धृत्य, अस्मिन् = प्रस्तुते, शान्ते = सुखप्रदे, विरजसि = रजोगुण-
रहिते, विज्वरे = रोगादिभयमुक्ते, विशोके = विगतसन्तापे, वितमसि = अस्पृष्टतमो-
गुणे, नैष्ठिके = चरमे, सद्धर्मे = उत्तमधर्मे, विमुक्तः = प्रतिष्ठापितः ॥ ७२ ॥
हिन्दी—तथा जिस तथागत ने उस कष्टदायक अनर्थरूप कीचड़ से, जैसे चलने में
असमर्थ हाथी को कीचड़ से बाहर निकालकर इस शान्त, रजोगुण से रहित, रोग
आदि के भय से मुक्त, शोक रहित, तमोगुण से रहित सर्वोत्तम धर्म में मुझे प्रतिष्ठित
कर दिया ॥ ७२ ॥
तं वन्दे परमनुकम्पकं महर्षि
मूर्ध्नाहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञम् ।
सम्बुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानं
त्रातारं पुनरपि चास्मि सन्नतस्तम् ॥ ७३ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्येऽमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः ॥ १७ ॥
अन्वयः—तं प्रकृतिगुणज्ञम् आशयज्ञं परमनुकम्पकं महर्षि सम्बुद्धं दशबलिनं
भिषक्प्रधानं त्रातारं वन्दे, तं पुनः अपि सन्नतः च अस्मि ॥ ७३ ॥
व्याख्या—तम् = देवविशेषम्, प्रकृतिगुणज्ञम् = निसर्गगुणवेत्तारम्, आशयज्ञम् = पुंसां
हृदिस्थभाववेत्तारम्, परमनुकम्पकम् = अत्यन्तदयाकरम्, महर्षिम् = तपस्विनम्, सम्बुद्धम् =