सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३५५
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = नन्दः, उष्णे = तप्ते, व्यजनात् = वीजनात्,
वातम् = पवनम्, इव = यथा, निर्मथनात् = मन्थनात्, काष्ठाश्रितम् = काष्ठस्य = शमी-
दारोः, आश्रितम् = अवलम्बितम्, अग्निम् = वह्निम्, इव = यथा, खननात् = अवदार-
णात्, अन्तःक्षितिस्थम्—क्षितेः = पृथिव्याः, अन्तः = कुक्षौ, तिष्ठति = विद्यते, इति तम् =
भूमिस्थितम्, अम्भः = सलिलम्, इव = यथा, दुरापम् = दुर्लभम्, लोकोत्तरम् = अलो-
किकम्, वर्त्म = पन्थानम्, आप = प्राप्तवान् ॥ २२ ॥
हिन्दी—जैसे कोई व्यक्ति गर्मी में पंखा डुलाकर हवा प्राप्त करता है, शमीकाठ में
रहनेवाली आग को रगड़कर निकाले, या धरती के नीचे से खोदकर पानी निकाले;
उसी तरह नन्द ने अपने उद्योग से अलौकिक एवं दुर्लभ मार्ग को प्राप्त किया ॥ २२ ॥
सञ्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बद्ध्वा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः ।
क्लेशारिभिश्चित्तरणाजिरस्थैः सार्धं युयुत्सुर्विजयाय तस्थौ ॥ २३ ॥
अन्वयः—सञ्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बद्ध्वा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः चित्तरणाजि-
रस्थैः, क्लेशारिभिः सार्द्धं युयुत्सुः विजयाय तस्थौ ॥ २३ ॥
व्याख्या—सञ्ज्ञानचापः—सञ्ज्ञानमेव = तत्त्वबोधमेव, चापम् = धनुः, यस्य सः,
स्मृतिवर्म—स्मृतिः = आध्यानमेव, वर्म = कवचम्, तत्, बद्ध्वा = परिधार्य, विशुद्धशील-
व्रतवाहनस्थः—विशुद्धम् = पावनम्, शीलव्रतमेव = चरित्रनियममेव, वाहनम् = यानम्,
तस्मिन् तिष्ठतीति सः, चित्तरणाजिरस्थैः—चित्तमेव = हृदयमेव, रणस्य = युद्धस्य,
अजिरम् = प्राङ्गणम्, तस्मिन् तिष्ठन्तीति तैः, क्लेशारिभिः = दोषरिपुभिः, सार्धम् = सह,
युयुत्सुः = युद्धकर्तुमिच्छुः, विजयाय = वशीकरणाय, तस्थौ = स्थितवान् ॥ २३ ॥
हिन्दी—सच्चा ज्ञान रूपी धनुष लेकर, अनुचिन्तनरूपी कवच पहनकर और
विशुद्ध शीलव्रतरूपी सवारी पर सवार होकर वह हृदयरूपी रणाङ्गन में मौजूद दुःख
रूपी दुश्मनों के साथ युद्ध करने की इच्छा से विजय पाने के लिए उठ खड़ा
हुआ ॥ २३ ॥
ततः स बोध्यङ्गशतातशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः ।
मार्गाङ्गमातङ्घवता बलेन शनैः शनैः क्लेशचमूं जगाहे ॥ २४ ॥
अन्वयः—ततः सः बोध्यङ्गशतातशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः मार्गाङ्ग-
मातङ्गवता बलेन शनैः-शनैः क्लेशचमूं जगाहे ॥ २४ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = भिक्षुः, बोध्यङ्गशतातशस्त्रः = अनुचिन्तनादि-
बोध्यङ्गतीक्ष्णशस्त्रः, सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः = सुष्ठुश्रेष्ठोद्यमयाना रूढः, मार्गा-
ङ्गमातङ्घवता = पथाङ्गगजवता, बलेन = सेनया, शनैः-शनैः = मन्दं-मन्दं, क्लेशचमूं =
दोषपताकिनम्, जगाहे = प्रविवेश । • बोध्यङ्गानि च स्मृतिधर्मवीर्यंप्रीतिप्रश्रब्धिसमाधि-
उपेक्षेत्यादि ॥ २४ ॥
हिन्दी—इसके बाद बोधि अङ्गरूपी तेज हथियार लेकर, उत्तम उद्योगरूपी

३५६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
सवारी पर चढ़कर, आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग के आठ अङ्गरूपी हाथियों की सेना के साथ
उसने धीरे-धीरे दुःखों की सेना में प्रवेश किया ॥ २४ ॥
स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषत्कैः शत्रून् विपर्यासमयान् क्षणेन ।
दुःखस्य हेतूंश्चतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैर्ददार ॥ २५ ॥
अन्वयः—सः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैः स्मृत्युपस्थानमयैः चतुर्भिः पृषत्कैः विपर्यास-
मयान् दुःखस्य हेतून् चतुरः शत्रून् क्षणेन ददार ॥ २५ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, स्वैः स्वैः = स्वकीयैः स्वकीयैः, प्रचारायतनैः = भ्रमण-
निरतैः, स्मृत्युपस्थानमयैः = आध्यानोपस्थानरूपैः ( उपस्थानन्तु चतुर्विधम्; तद्यथा—
कायानुपश्यना, वेदनानुपश्यना, चित्तानुपश्यना धर्मानुपश्यना च । देहचित्तयोर्वत्तमाना-
वस्थायाः परिज्ञानं तथा तत्प्रतिजागरूकत्वञ्च । विशेषाध्ययनाय सति पट्ठानसुत्त
द्रष्टव्यम् । ), चतुर्भिः पृषत्कैः = चतुःसङ्ख्यकैः बाणैः, विपर्यासमयान् = मिथ्याज्ञानस्व-
रूपान्, दुःखस्य = दोषस्य, हेतून् = कारणान्, चतुरः = चतुःसङ्ख्याकान्, शत्रून् = रिपून्,
क्षणेन = स्तोकेन समयेन, ददार = विदीर्णं कृतवान् । रूपकालङ्कारस्य योजनया बौद्ध-
दर्शनस्य तत्त्वानामत्र विवेचनमस्ति ॥ २५ ॥
हिन्दी—अपने-अपने क्षेत्रों में भ्रमणशील स्मृति-उपस्थानरूपी चार तीरों के द्वारा
अज्ञान युक्त दोष के कारणस्वरूप चार शत्रुओं को उन्होंने पलभर में ही चीर
डाला ॥ २५ ॥
आर्यैर्बलैः पञ्चभिरेव पञ्चचेतः खिलान्यप्रतिमैर्बभञ्ज ।
मिथ्याङ्गनागांश्च तथाङ्गनागैर्विनिर्दुधावाष्टभिरेव सोऽष्टौ ॥ २६ ॥
अन्वयः—सः अप्रतिमैः पञ्चभिः आर्यैः बलैः पञ्चचेतः खिलानि बभञ्ज, तथा
अष्टभिः एव अङ्गनागैः अष्टौ मिथ्याङ्गनागान् च विनिर्दुधाव ॥ २६ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, अप्रतिमैः = निरुपमैः, पञ्चभिः = पञ्चसङ्ख्याकैः, आर्यैः =
श्रेष्ठैः, बलैः = शक्तिभिः, श्रद्धा-वीर्य-स्मृति-समाधि-प्रज्ञा-रूपाणि पञ्चार्यबलानि
भवन्ति तैः, पञ्चचेतः = पञ्चसङ्ख्याकानि मानसिकानि, खिलानि = कीलान्, बभञ्ज =
त्रोटयामास, तथा = तेनैव रूपेण, अष्टभिः = वसुभिः, अङ्गनागैः = आर्यमार्गगजैः,
अष्टाङ्गानि च सम्यग्दृष्टि-सम्यक्वाणीप्रभृतयः । अत्र विशेषाध्ययनाय द्रष्टव्यमस्ति—
परियायसुत्त ( दीघनिकाय ) तथा चेतोखिलसुतन्त ( मज्झिमनिकाय ) । अष्टौ =
अष्टसङ्ख्याकान्, मिथ्याङ्गनागान् = मिथ्याज्ञानाङ्गद्विपान्, च = पुनः, विनिर्दुधाव =
विनिर्दुध्वे । अत्रापि रूपकालङ्कारः ॥ २६ ॥
हिन्दी—उन्होंने अनुपम पांच आर्यबलों के द्वारा पांच मानसिक बाधाओं को तोड़
डाला और आठ आर्यमार्ग अङ्गरूपी हाथियों के द्वारा आठ मिथ्या अङ्गरूपी हाथियों
को दूर भगाया ॥ २६ ॥
अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्वकथङ्कथः सन् ।
विशुद्धशीलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वां फलभूमिमाप ॥ २७ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३५७
अन्वयः—अथ सकलाम् आत्मदृष्टिं विधूय चतुर्षु सत्येषु अकथङ्कथः सन् विशुद्ध-
शीलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वा फलभूमिम् आप ॥ २७ ॥
व्याख्या—अथ = तत्पश्चात्, सकलाम् = सम्पूर्णांम्, आत्मदृष्टिम्—आत्मनः =
स्वस्य, दृष्टिः = चक्षुस्ताम्, विधूय = उन्मील्य, चतुर्षु = चतुःसङ्ख्याकेषु, सत्येषु =
आर्यसत्येषु, अकथङ्कथः = सन्देहरहितः, सन्=सती, विशुद्धशीलव्रतदृष्टधर्मा—विशुद्धेन =
पवित्रेण, शीलव्रतेन = आचरणनियमेन, दृष्टम् = अवलोकितम्, धर्मं येन सः, धर्मस्य =
नियमस्य, पूर्वाम् = प्रथमाम्, फलभूमिम् = परिणामपदवीम्, त्रयाणां संयोजनानां क्षीणे
सति प्रथमफलस्य प्राप्तिर्भवति ॥ २७ ॥
हिन्दी—आत्मदृष्टि को सर्वथा उन्मूलित कर चार सत्यों के विषय में असंदिग्ध
[L11

३५८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—उसकी श्रद्धा दृढ़ हुई, धैर्य स्थिर हुआ, चार सत्यों के सम्बन्ध में उसका
अज्ञान दूर हुआ, उसका उत्तम शील छिद्ररहित हुआ, अतः वह धर्माचरण में संशय
रहित हुआ ॥ २९ ॥
कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः ।
ज्ञानाश्रयां प्रीतिमुपाजगाम भूयः प्रसादं च गुराविवाय ॥ ३० ॥
अन्वयः—सः कुदृष्टिजालेन विप्रयुक्तः तथाभूतं लोकम् अवेक्षमाणः, ज्ञानाश्रयां
प्रीतिम् उपाजगाम, गुरौ च भूयः प्रसादम् इयाय ॥ ३० ॥
व्याख्या—सः=नन्दः, कुदृष्टिजालेन = अमङ्गलदृष्टिसमूहेन, विप्रयुक्तः=वियुक्तः,
तथाभूतम् = वास्तविकम्, लोकम्=संसारम्, अवेक्षमाणः =अवलोकयन् ज्ञानाश्रयाम्=
ज्ञानजाताम्, प्रीतिम्=मुदम्, उपाजगाम=उपागमत्, गुरौ च=बुद्धे च, भूयः=
अधिकम्, प्रसादम्=श्रद्धाम्, इयाय = जगाम ॥ ३० ॥
हिन्दी—अशुभ दृष्टियों के जाल से मुक्त होकर, संसार को वास्तविक रूप में
देखता हुआ वह ज्ञान के आश्रय से होनेवाले सुख को प्राप्त हुआ और गुरु के प्रति
उसकी श्रद्धा बढ़ गई ॥ ३० ॥
यो हि प्रवृत्तिं नियतामवैति नैवान्यहेतोरिह नाप्यहेतोः ।
प्रतीत्य तत्तत् समवैति तत्तत् स नैष्ठिकं पश्यति धर्ममार्यम् ॥ ३१ ॥
अन्वयः—यः हि नियतां प्रवृत्तिम् अवैति नैव अन्यहेतोः नापि अहेतोः तत्तत्प्रती-
त्य तत्तत् समवैति सः नैष्ठिकम् आर्यं धर्मं पश्यति ॥ ३१ ॥
व्याख्या—यः=भिक्षुः, हीति निश्चयेन, नियताम् = संयताम्, प्रवृत्तिम्=कार्य-
निर्वाहम्, अवैति =जानाति, नैव=कथमपि नास्ति, अन्यहेतोः = भिन्नकारणात्, नापि
= न तु, अहेतोः =अकारणात्, तत्तत्प्रतीत्य = सकलकारणमाश्रित्य, तत्तत्समवैति=
सर्वमवगच्छति, सः=असौ, नैष्ठिकम्=निष्ठासमन्वितम्, आर्यं धर्मम्=श्रेष्ठाचरणम्,
पश्यति =अवलोकयति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—जो भिक्षु यह जानता है कि अभिरुचि का संयमन किसी भिन्न कारण
से या अकारण ही नहीं होता, किन्तु सब कुछ अपने-अपने कारण से ही होता है—वही
भिक्षु नैष्ठिक आर्यधर्म को देखता है ॥ ३१ ॥
शान्तं शिवं निर्जरसं विरागं निःश्रेयसं पश्यति यश्च धर्मम् ।
तस्योपदेष्टारमथार्यवर्यं स प्रेक्षते बुद्धमवाप्तचक्षुः ॥ ३२ ॥
अन्वयः—यः शान्तं शिवं निर्जरसं विरागं निःश्रेयसं धर्मम् अथ चं तस्य उप-
देष्टारम् आर्यवर्यं पश्यति, अवाप्तचक्षुः सः बुद्धं प्रेक्षते ॥ ३२ ॥
व्याख्या—यः =भिक्षुः, शान्तम् = शान्तिमयम्, शिवम् = मङ्गलमयम्, निर्जरसम्
—निर्गता = निःसृता, जरा=वृद्धावस्था यस्य सः तम्, विरागम्—विगतः रागः =
आसक्तिः, यस्य सः तम्=आसक्तिरहितम्, निःश्रेयसम्=माङ्गलिकम्, अथ च=अपि च,
तस्य =धर्मविशेषस्य, उपदेष्टारम् = उपदेशकत्तारम्, आर्यवर्यम्=आर्यश्रेष्ठम्, पश्यति

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३५९
= अवलोकयति, अवाप्तचक्षुः—आवाप्तम् = अधिगतम्, चक्षुः = ज्ञाननेत्रम्, येन सः =
भिक्षुः, बुद्धम् = ज्ञानगुरुम्, प्रेक्षते = अवलोकयति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—जो शान्त, मंगलमय, जरारहित, रागशून्य और परमकल्याणकारी
धर्म को तथा उसके उपदेष्टा आर्यश्रेष्ठ को देखता है, वही ज्ञान प्राप्त करता है और
बुद्ध को देखता है ॥ ३२ ॥
यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः ।
अनुस्मरन् पश्यति चित्तदृष्ट्या मैत्र्या च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—शिवेन उपदेशेन, रोगात् मुक्तः अरोगः कृतज्ञः यथा भिषजम् अनुस्मरन्
चित्तदृष्टचा पश्यति, मैत्र्या च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ॥ ३३ ॥
व्याख्या—शिवेन = मङ्गलमयेन, उपदेशेन = बोधनेन, रोगात् = आमयाद्, मुक्तः
= मोचितः, अरोगः—न विद्यते रोगो यस्मिन् सः = रोगरहितः, कृतज्ञः = उपकारज्ञः,
यथा = येन प्रकारेण, भिषजम् = वैद्यम्, अनुस्मरन् = अनुध्यायन्, चित्तदृष्टचा = मनो-
दृष्टचा, पश्यति = अवलोकयति, मैत्र्या च = सुहृद्भावेन च, शास्त्रज्ञतया—शास्त्रं
जानातीति शास्त्रज्ञस्तस्य भावस्तया = शास्त्रवेत्तृत्वेन च, तुष्टः = सन्तुष्टो भवति ।
श्लोकोऽयमुपमानवाक्यमस्ति, अग्रिमेण श्लोकेन सह सम्बद्धोऽयं श्लोकः ॥ ३३ ॥
हिन्दी—चिकित्सक के उपदेश से रोगमुक्त होकर स्वस्थ मनुष्य जैसे वैद्य के
प्रति कृतज्ञ होकर उसे याद करता हुआ अपनी मानसिक दृष्टि से उसे देखता है
और उसकी मैत्री एवं शास्त्रज्ञान से सन्तुष्ट होता है ॥ ३३ ॥
आर्येण मार्गेण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्त्वविदार्यतत्त्वः ।
अनुस्मरन् पश्यति कायसाक्षी मैत्र्या च सर्वज्ञतया च तुष्टः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—आर्येण मार्गेण मुक्तः तत्त्ववित् तथैव आर्यतत्त्वः कायसाक्षी तथागतम्
अनुस्मरन् पश्यति, मैत्र्या च सर्वज्ञतया च तुष्टः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—आर्येण = श्रेष्ठेन, मार्गेण = पथा, मुक्तः = मोचितः, तत्त्ववित्—तत्त्वं
वेत्तीति तत्त्ववित् = तत्त्वज्ञः, तथैव = तेनैव प्रकारेण, आर्यतत्त्वः—आर्याणि तत्त्वानि यस्य
सः = श्रेष्ठतत्त्वसमन्वितः, कायसाक्षी—कायेन = देहेन, साक्षात्करणात्, तथागतम् =
बुद्धम्, अनुस्मरन् = स्मरणं कुर्वन्, पश्यति = अवलोकयति, मैत्र्या च = मैत्रीभावेन च,
सर्वज्ञतया च = निखिलवेत्तृत्वेन च, तुष्टः = सन्तुष्टः भवति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—आर्यमार्ग से चलकर मुक्त हुआ सर्वज्ञानी उसी तरह आर्यतत्त्व को जानने
वाली देह से ही परम सत्य का साक्षात् दर्शन करने वाले बुद्ध को स्मरण करता हुआ
उन्हें मन की आंखों से देखता है और उनकी मैत्री तथा सर्वज्ञता से सन्तुष्ट होता है ।
स नाशकैर्दृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्तमालोक्य पुनर्भवस्य ।
भक्त्वा घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर्न तत्रास न दुर्गतिभ्यः ॥ ३५ ॥

३६० सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—सः नाशकैः दृष्टिगतैः विमुक्तः पुनर्भवस्य पर्यन्तम् आलोक्य क्लेश-
विजृम्भितेषु घृणां भक्त्वा न मृत्योः न दुर्गतिभ्यः तत्रास ॥ ३५ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, नाशकैः = विनष्टकर्त्तृभिः, दृष्टिगतैः = विचारैः, विमुक्तः
= मोचितः, पुनर्भवस्य = पुनः भवतीति तस्य पुनर्जननस्य, पर्यन्तम् = अन्तम्, आलोक्य =
अवलोक्य, क्लेशविजृम्भितेषु—क्लेशानाम् = दुःखानाम्, विजृम्भितेषु = आचरणेषु,
घृणाम् = कुत्साम्, भक्त्वा = धृत्वा, न = नहि, मृत्योः = अन्तकात्, न = नहि,
दुर्गतिभ्यः = दुरवस्थाभ्यः, तत्रास = बिभाय ॥ ३५ ॥
हिन्दी-विनाशक विचारधाराओं से मुक्त होकर, पुनर्जन्म का अन्त देखकर, क्लेशों
से घृणाकर, वह न तो मृत्यु से और न तो दुर्गति से ही भयभीत हुआ ॥ ३५ ॥
त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनाऽमेध्यगणेन पूर्णम् ।
ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्त्याण्वपि नोपलेभे ॥ ३६ ॥
अन्वयः—ततः त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिना अमेध्यगणेन पूर्णं कायं
समवेक्षमाणः सः विचिन्त्य अणु अपि सारं न उपलेभे ॥ ३६ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिना = त्वचातन्तु-
मेदोरक्तामिष्यास्थिकुन्तलादिना, अमेध्यगणेन—मेध्याय हितं मेध्यम्, न मेध्यम् अमेध्यम्,
अमेध्यानां गणस्तेन = अशुचिसमूहेन, पूर्णम् = व्याप्तम्, कायम् = देहम्, समवेक्षमाणः =
अवलोकयन्, सः = नन्दः, विचिन्त्य = चिन्तयित्वा, अणु अपि = स्तोकमपि, सारम् =
तत्त्वम्, न उपलेभे = न प्राप्तवान् ॥ ३६ ॥
हिन्दी—उसने चमड़ी, स्नायु, चर्बी, लहू, हड्डी, मांस, केश प्रभृति अपवित्र
वस्तुओं से भरी देह'को अच्छी तरह देखा और परखने पर उसमें थोड़ा भी सार नहीं
पाया ॥ ३६ ॥
स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार ।
कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू तौ प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे ॥ ३७ ॥
अन्वयः—सः स्थिरात्मा तेनैव योगेन कामरागप्रतिघौ तनू चकार, तौ तनू कृत्वा
महोरस्कतनुः आर्यधर्मे द्वितीयं फलं प्राप ॥ ३७ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, स्थिरात्मा = निश्चलमनाः, तेनैव = पूर्वोक्तेनैव, योगेन =
योगाभ्यासेन, कामरागप्रतिघौ—कामरागश्च = वासना च, प्रतिघश्च = प्रतिहिंसा च,
तौ = वासनाविरोधौ, तनू = कृशौ, चकार = कृतवान्, तौ = कामरागप्रतिघौ, तनू =
क्षीणौ, कृत्वा = सम्पाद्य, महोरस्कतनुः—महद् = विशालः, उरः = वक्षःस्थलः, तनुः =
शरीरम्, यस्य सः, आर्यधर्मे—आर्याणाम् = श्रेष्ठजनानाम्, धर्मे = व्यवहारे, द्वितीयम् =
अपरम्, फलम् = परिणामम्, प्राप = लेभे । द्वितीयफलम्—सकृदागमिफलं सकृदागमि-
फलञ्च, तस्मिन् लोकाद् दुःखविसर्जनाय सकृत्परावर्त्तनकर्त्तारं 'सकृद्गामी' पदेनाभि-
धीयते, रागद्वेषमोहानां क्षयं कृत्वा त्रयाणां संयोजनानां क्षीणकर्त्तारं सकृद्गामी
भवति ॥ ३७ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६१
हिन्दी — उस निश्चलात्मा ने योग के द्वारा वासना और प्रतिहिंसा को क्षीण किया
और इन दोनों को क्षीण कर उस चौड़ी छातीवाले ने आर्यधर्म का दूसरा फल
पाया ॥ ३७ ॥
स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणमल्पशेषम् ।
कायस्वभावाधिगतैर्बिभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृषत्कैः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—सः लोभचापं परिकल्पबाणम् अल्पशेषं महावैरिणं रागं कायस्वभावाधि-
गतैः अशुभापृषत्कैः योगायुधास्त्रैः बिभेद ॥ ३८ ॥
व्याख्या — सः = नन्दः, लोभचापम् = लोभधनुः, परिकल्पबाणम् — परिकल्पः =
सङ्कल्पः, एव बाणः = शरः, यस्य सः तम्, अल्पशेषम् = स्तोकावशिष्टम्, महावैरिणम्
= महारिपुम्, रागम् = आसक्तिम्, कायस्वभावाधिगतैः — कायस्य = देहस्य, स्वभावः
= प्रकृतिः, तेन अधिगतैः = प्राप्तैः, अशुभापृषत्कैः = अमङ्गलभावनाबाणैः, योगायुधा-
स्त्रैः = योगशस्त्रास्त्रैः, बिभेद = विददार । अत्र रूपकालङ्कारस्य योजना दर्शनीया ॥३८॥
हिन्दी — उसने थोड़े बचे राग रूपी शत्रु को — जिसके लोभ धनुष तथा संकल्प
तीर थे — स्वभाव से प्राप्त अशुभ भावना रूपी तीरों से बेध डाला ॥ ३८ ॥
द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादयन्तःप्रसवं सपत्नम् ।
मैत्रीपृषत्कैर्धृतितूणसंस्थैः क्षमाधनुर्ज्याविसृतैर्जघान ॥ ३९ ॥
अन्वयः—द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादम् अन्तःप्रसवं सपत्नं धृतितूणसंस्थैः
क्षमाधनुर्ज्याविसृतैः मैत्रीपृषत्कैः जघान ॥ ३९ ॥
व्याख्या — द्वेषायुधम् = सापत्न्यशस्त्रम्, क्रोधविकीर्णबाणम् = कोपविकीर्णशरम्,
व्यापादम् = विरोधम्, अन्तःप्रसवम् — अन्तः प्रसूते इति = अन्तःसमुत्पन्नम्, सपत्नम् =
रिपुम्, धृतितूणसंस्थैः — धृतिः = धैर्यः, एव तूणम् = तूणीरम्, तस्मिन् सन्तिष्ठन्तीति = धैर्य-
तूणीरनिहितैः, क्षमाधनुर्ज्याविसृतैः — क्षमा = क्षान्तिः वा तितिक्षा, तदेव धनुः = चापम्,
तस्य ज्या = मौर्वी, तस्याः विसृतै = विनिर्गतैः, मैत्रीपृषत्कैः = सौहार्दशरैः, जघान =
हतवान् ॥ ३९ ॥
हिन्दी — द्वेषरूपी शस्त्रवाले, क्रोधरूपी बिखरे बाणवाले प्रतिहिंसा नामक भीतरी
शत्रु को धैर्यरूपी तरकस में रहने वाले तथा क्षमारूपी धनुष की प्रत्यञ्चा से छूटे मैत्री-
रूपी तीरों से मार डाला ॥ ३९ ॥
मूलान्यथ त्रीण्यशुभस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त ।
चमूमुखस्थान् धृतकार्मुकांस्त्रीनरीनिवारेस्त्रिभिरायसाग्रैः ॥ ४० ॥
अन्वयः—अथ वीरः अशुभस्य त्रीणि मूलानि त्रिभिः विमोक्षायतनैः अरिः चमू-
मुखस्थान् धृतकार्मुकान् त्रीन् अरीन् त्रिभिः आयसाग्रैः इव चकर्त ॥ ४० ॥
व्याख्या — अथ = अनन्तरम्, सः वीरः = शूरः, अशुभस्य = अमङ्गलस्य, त्रीणि
मूलानि = लोभमोहद्वेषादि मूलत्रयम्, त्रिभिः = त्रिङ््सङ्ख्याकैः, मोक्षायतनैः = मुक्तिमुखैः,

३६२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अरिः = रिपुः, चमूमुखस्थान् = चम्वाः = सेनायाः, मुखे = आनने, तिष्ठन्तीति तान्,
धृतकार्मुकान् — धृतानि = गृहीतानि, कार्मुकानि = चापानि, यैस्तान् = धनुर्धारिणः,
अरीन् = रिपून्, त्रिभिः = त्रिसङ्ख्याकैः, आयसाग्रैः — अयसः विकारम् आयसम् =
लौहनिर्मितम्, तेषाम् अग्रैः = बाणाग्रभागैः, चकर्त्त = चिच्छेद ॥ ४० ॥
हिन्दी—उस वीर ने तीन (लोभ, द्वेष, मोह) अमंगलमूलक विमोक्ष-आयतनों से
काट डाला, जैसे कोई दुश्मन सेना के अग्रभाग में धनुष लेकर खड़े हुए तीन शत्रुओं
को तीन लोहे के तीरों की नोक से बेध डाला ॥ ४० ॥
स कामधातोः समतिक्रमाय पाष्णिग्रहांस्तानभिभूय शत्रून् ।
योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्य तस्थौ ॥ ४१ ॥
अन्वयः—सः कामधातोः समतिक्रमाय पाष्णिग्रहान् तान् शत्रून् अभिभूय योगात्
अनागामिफलं प्रपद्य निर्वाणपुरस्य द्वारि इव तस्थौ ॥ ४१ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, कामधातोः = विषयविकारस्य, समतिक्रमाय = अतिक्रमणा-
र्थम्, पाष्णिग्रहान् = पृष्टवर्त्तिनः, तान् = चेतःस्थितान्, शत्रून् = अरीन्, अभिभूय =
पराजित्य, योगात् = योगाभ्यासात्, अनागामिफलम् = तृतीयफलम्, तृतीयफल-
प्राप्यन्तरमस्मिन् लोके पुनरागमनं न भवति। प्रपद्य = प्राप्य, निर्वाणपुरस्य =
मुक्तिनगरस्य, द्वारि = प्रवेशद्वारि, इव = यथा, तस्थौ = स्थितवान् । अस्मिन् श्लोके
रूपकोत्प्रेक्षाऽलङ्कारौ स्तः ॥ ४१ ॥
हिन्दी—कामवासना का अतिक्रमण करने के लिए पीछे से आक्रमण करने वाले
उन शत्रुओं को जीतकर, योग द्वारा अनागामिफल पाकर वह मानो मुक्तिद्वार पर
खड़ा हुआ ॥ ४१ ॥
कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्मैर्वितर्कवच्चापि विचारवच्च ।
विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥ ४२ ॥
अन्वयः—ततः स कामैः मलिनैः धर्मैश्च विविक्तं वितर्कवत् विचारवत् चापि
विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं च प्रथमं ध्यानं प्रपेदे ॥ ४२ ॥
व्याख्या—ततः = तदा, सः = नन्दः, कामैः = वासनाभिः, मलिनैः = कलुषैः,
धर्मैश्च = नियमैश्च, विविक्तम् = वियुक्तम्, वितर्कवत् = ऊहनं युक्तम्, विचारवत् =
सङ्कल्पसंयुक्तम्, चापि, विवेकजम् = सदसज्ज्ञानोत्पन्नम्, विवेकस्तु—मिथोव्यावृत्त्या
वस्तुस्वरूपनिश्चयः, प्रीतिसुखोत्पन्नम् = सुखाह्लादजातम्, प्रथमम् = आदिमम्, ध्यानम् =
अनुचिन्तनम्, प्रपेदे = प्राप ॥ ४२ ॥
हिन्दी—तब वह नन्द वासना और अधर्म से रहित वितर्कयुक्त, विचारयुक्त,
विवेकोत्पन्न प्रीति और सुख से युक्त प्रथम ध्यान को प्राप्त किया ॥ ४२ ॥
कामाग्निदाहेन स विप्रमुक्तो ह्लादं परं ध्यानसुखादवाप ।
सुखं विगाह्याप्स्विव घर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थं विपुलं दरिद्रः ॥ ४३ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६३
अन्वयः—कामाग्निदाहेन विप्रमुक्तः सः ध्यानसुखात् घर्मखिन्नः अप्सु सुखं विगाह्य
इव दरिद्रः विपुलं च अर्थं प्राप्य इव परम् ह्लादम् अवाप ॥ ४३ ॥
व्याख्या—कामाग्निदाहेन—कामः=मदनः, स एव अग्निः=वह्निः, तस्य दाहः=
तापः, तेन, विप्रमुक्तः=विमुक्तः, सः=नन्दः, ध्यानसुखात्=चित्तनिरोधानन्दात्, घर्म-
खिन्नः—घर्मेण=आतपेन, खिन्नः=क्लेशितः, अप्सु=सलिलेषु, सुखम्=आनन्दम्,
विगाह्य=अवगाहनं कृत्वा, इव=यथा, दरिद्रः=अकिञ्चनः, विपुलञ्च=विशालञ्च,
अर्थम्=सम्पत्, प्राप्य=लब्ध्वा, इव=यथा, परम्=विशिष्टम्, ह्लादम्=आनन्दम्,
अवाप=प्राप ॥ ४३ ॥
हिन्दी—वासनारूपी आग की ज्वाला से मुक्त होकर उसने ध्यानसुख से मिलने
वाले परमानन्द को पाया, जैसे गर्मी से पीड़ित व्यक्ति जल में सुखपूर्वक अवगाहन कर
या दरिद्र व्यक्ति विपुल सम्पदा पाकर परम प्रसन्न होता है ॥ ४३ ॥
तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् ।
बुद्ध्वा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ॥ ४४ ॥
अन्वयः—तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् मनः-
क्षोभकरान् अशान्तान् बुद्ध्वा तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ॥ ४४ ॥
व्याख्या—तत्रापि=तस्मिन् स्थानेऽपि, तद्धर्मगतान्=अनेकधर्मसम्बन्धितान्, वित-
र्कान्=अशुभविचारान्, गुणागुणे=गुणदुर्गुणयोश्च, प्रसृतान्=समुत्पन्नान्, विचारान्
=वितर्कान्, मनःक्षोभकरान्=चित्तविक्षुब्धकरान्, अशान्तान्=उद्वेजकान्, बुद्ध्वा=
परिज्ञाय, तद्विप्रयोगाय=पूर्वोक्तविनाशाय, मतिम्=बुद्धिम्, चकार=कृतवान् ॥ ४४ ॥
हिन्दी—वहाँ भी उन विभिन्न धर्मों के सम्बन्ध में होने वाले वितर्क और उनके
गुणावगुणों के सम्बन्ध में उठे हुए विचार मन को क्षुब्ध करने वाले और अशान्तिप्रद
हैं, ऐसा समझकर उसने उसका नाश करने के लिए निश्चय किया ॥ ४४ ॥
क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः ।
एकाग्रभूतस्य तथोर्मिभूताश्चित्ताम्भसः क्षोभकरा वितर्काः ॥ ४५ ॥
अन्वयः—यथा हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः ऊर्मयः क्षोभं प्रकुर्वन्ति, तथा
एकाग्रभूतस्य चित्ताम्भसः ऊर्मिभूताः वितर्काः क्षोभकराः ॥ ४५ ॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, हि=यतः, धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य—धीरम्=गभी-
रम्, प्रसन्नम्=प्रशान्तम्, च अम्बुवहस्य=सलिलवहस्य, सिन्धोः=सागरस्य, ऊर्मयः
=वीचयः, क्षोभम्=सङ्क्षोभम्, प्रकुर्वन्ति=जनयन्ति, तथा=तेनैव प्रकारेण, एकाग्र-
भूतस्य=संयमितस्य, चित्ताम्भसः=मनःसलिलस्य, ऊर्मिभूताः=वीचिभूताः, वितर्काः
=ऊहापोहाः, क्षोभकराः=क्षोभजनकाः, भवन्ति ॥ ४५ ॥
हिन्दी—जैसे शान्त और निर्मल जल वाला सागर तरङ्गों के उठने से क्षुब्ध हो
जाता है, उसी तरह एकाग्रता प्राप्त चित्तरूपी जल अशुभ विचार रूपी तरंगों के उठने
से क्षुब्ध हो जाता है ॥ ४५ ॥

३६४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य बाधं यथा सञ्जनयन्ति शब्दाः ।
अध्यात्ममैकाग्र्यमुपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा वितर्काः ॥ ४६ ॥
अन्वयः-यथा खिन्नस्य निर्वृतस्य सुप्तस्य च शब्दाः बाधं सञ्जनयन्ति, तथा
अध्यात्मम् ऐकाग्र्यम् उपागतस्य वितर्काः बाधाय भवन्ति ॥ ४६ ॥
व्याख्या-यथा=येन प्रकारेण, खिन्नस्य = विषण्णस्य, निर्वृतस्य = सन्तुष्टस्य,
सुप्तस्य = शयितस्य, च = पुनः, शब्दाः = रवाः, बाधम् = कष्टम्, सञ्जनयन्ति = समु-
त्पादयन्ति, तथा=तेनैव रूपेण, अध्यात्मम् = आध्यात्मिकम्, ऐकाग्र्यम् = एकाग्रचित्ताम्,
उपागतस्य = प्राप्तस्य, वितर्काः = ऊहाः, बाधाय = क्लेशाय, भवन्ति = सन्ति ॥ ४६ ॥
हिन्दी-जैसे थककर सुखपूर्वक सोये हुए व्यक्ति को आवाज सुनकर कष्ट होता
है, उसी तरह आध्यात्मिक एकाग्रता प्राप्त मनुष्य के लिए वितर्क बाधा उत्पन्न
करते हैं ॥ ४६ ॥
अथावितर्कं क्रमशोऽविचारमेकाग्रभावान्मनसः प्रसन्नम् ।
समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ ॥ ४७ ॥
अन्वयः-अथ तदा सः क्रमशः अवितर्कम् अविचारं मनसः एकाग्रभावात् प्रसन्नं
समाधिजं प्रीतिसुखम् अध्यात्मशिवं द्वितीयं ध्यानं दध्यौ ॥ ४७ ॥
व्याख्या-अथ = अनन्तरम्, तदा=प्रथमध्यानानन्तरम्, सः = नन्दः, क्रमशः = क्रमेण,
अवितर्कम् = वितर्करहितम्, अविचारम् = विचारहीनम्, मनसः = चेतसः, एकाग्र-
भावात् = चित्तैकाग्र्यात्, प्रसन्नम् = प्रमुदितम्, समाधिजम् = अन्तर्ध्यानजातम्, प्रीति-
सुखम् = आनन्दात्मकम्, अध्यात्मशिवम्-आत्मनि इति अध्यात्मम्, तस्य शिवम् =
आत्मिककल्याणमयम्, द्वितीयम् = अपरम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, दध्यौ = दधे ।
ध्यानस्य प्रथमभूमेः वर्णनं पूर्वमेव कृतमस्ति । अत्र तु द्वितीयभूमेः वर्णनमस्ति ॥४७॥
हिन्दी-तब वह क्रमशः वितर्करहित, विचारशून्य, मानसिक एकाग्रता के कारण
प्रसन्न, समाधि से उत्पन्न प्रीति सुखवाले, आध्यात्मिक मंगलवाले द्वितीय ध्यान स्तर
को प्राप्त किया ॥ ४७ ॥
तद् ध्यानमागम्य च चित्तमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वाम् ।
प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्वभवत् तथैव ॥ ४८ ॥
अन्वयः-सः चित्तमौनं तत् ध्यानं च आगम्य पराम् अलब्धपूर्वां प्रीतिं लेभे, तु
यथा वितर्केषु दोषदर्शी अभवत्, तथैव तत्र प्रीतौ अपि ॥ ४८ ॥
व्याख्या-सः = नन्दः, चित्तमौनम्-चित्तस्य = मनसः, मौनम् = निःशब्दताम्,
यस्मिन् तत्, तत् = पूर्वोक्तम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, च = पुनः, आगम्य = प्राप्य,
पराम् = उत्कृष्टांम्, अलब्धपूर्वाम्-न=नहि, लब्धा = प्राप्ता, पूर्वा या सा ताम्, प्रीतिम्
= हर्षम्, लेभे = प्राप, तु = किन्तु, यथा = येन प्रकारेण, वितर्केषु = ऊहापोहेषु, दोषदर्शी
= दुःखद्रष्टा, वितर्केषु द्रष्टायाः प्रथमं ध्यानम्, सवितर्कम्-सविचारयुक्तञ्चासीत्,

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६५
किञ्च तेषामपि मनक्षोभकरत्वेन नन्दः तानपि दोषयुक्तैवाऽमन्यत्, तथैव प्रीतियुक्त-
ध्यानेऽपि सः दोषमपश्यत्, यतः प्रीत्यात्मकवस्तुनः विपर्ययेण दुःखं भवति ॥ ४८ ॥
हिन्दी—तब उन्होंने मानसिक मौनवाले उस ध्यान में आकर उत्तम और अपूर्वं
प्रीति को प्राप्त किया, किन्तु जैसे उन्होंने वितर्कों में दोष देखा वैसे ही प्रीति में भी
दोषों को देखा ॥ ४८ ॥
प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययात् तस्य हि तत्र दुःखम् ।
प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान् प्रीतिक्षये योगमुपारुरोह ॥ ४९ ॥
अन्वयः—यत्र हि वस्तुनि यस्य परा प्रीतिः तस्य विपर्ययात् तत्र दुःखं सः अतः
तत्र प्रीतौ दोषान् प्रेक्ष्य प्रीतिक्षये योगम् उपारुरोह ॥ ४९ ॥
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् स्थाने, हि = यतः, यस्य = जनस्य, वस्तुनि = यस्मिन्
पदार्थे, परा = उत्कृष्टा, प्रीतिः = आसक्तिः, तत्र तस्य वस्तुनः = विपर्ययात् = विना-
शात्, दुःखम् = क्लेशम्, अतः = तेन हेतुना, तत्र = प्रीतौ, दोषान् = दुःखान्, प्रेक्ष्य =
समवलोक्य, प्रीतिक्षये = आसक्तिविनाशाय, योगम् = चित्तनिरोधम्, उपारुरोह =
उपारुक्षत ॥ ४९ ॥
हिन्दी—क्योंकि जिसे जिस वस्तु में प्रीति होती है उसे उस वस्तु के विनाश
पर कष्ट होता है, अतः प्रीति में भी कष्ट देखकर प्रीति का भी विनाश करने के
लिए वह योगारूढ हुआ ॥ ४९ ॥
प्रीतेर्विरागात् सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ सम्प्रजानन् ।
उपेक्षकः स स्मृतिमान् व्यहार्षीद् ध्यानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः ॥ ५० ॥
अन्वयः—अथ प्रीतेः विरागात् कायेन आर्यजुष्टं सुखं विन्दन् सम्प्रजानन् उपेक्षकः
स्मृतिमान् सः धीरः तृतीयं ध्यानं प्रतिलभ्य व्यहार्षीत् ॥ ५० ॥
व्याख्या—अथ = ततः, प्रीतेः = अनुरक्तेः, विरागात् = वैराग्यात्, कायेन = देहेन,
आर्यजुष्टम् = आर्यैः = श्रेष्ठजनैः, जुष्टम् = सेवितम्, सुखम् = आनन्दम्, विन्दन् = अनु-
भवन्, सम्प्रजानन् = ज्ञानवान्, उपेक्षकः = विरक्तः, स्मृतिमान् = स्मरणयुक्तः, सः =
नन्दः, धीरः = धैर्यशाली, तृतीयम् = अपरकोटिकम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, प्रतिलभ्य
= प्राप्य, व्यहार्षीत् = विजहार । तृतीयं ध्यानन्तु त्रिभूमिकमस्ति, अस्यान्तिमो भूमिः
शुभकृत्स्नभूमिरस्ति । द्रष्टव्यः—अभिधर्म० ॥ ५० ॥
हिन्दी--प्रीति से मुक्ति मिलते ही देह से श्रेष्ठ पुरुष-सेवित सुख का अनुभव
करता हुआ; होश, सावधानी और जागरूकता से युक्त होकर तीसरी कोटि के ध्यान
को पाकर वह धैर्य के साथ विहार करने लगा ॥ ५० ॥
यस्मात् परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततःपरं नास्ति सुखप्रवृत्तिः ।
तस्माद् बभाषे शुभकृत्स्नभूमि परापरज्ञः परमेति मैत्र्या ॥ ५१ ॥
अन्वयः—यस्मात् तत्र सुखं सुखेभ्यः परं ततःपरं सुखप्रवृत्तिः नास्ति, तस्मात्
परापरज्ञः मैत्र्या परमा शुभकृत्स्नभूमिम् इति बभाषे ॥ ५१ ॥
सौ०-27

३६६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—यस्मात् = येन हेतुना, तत्र = तस्मिन् ध्याने, सुखम् = आनन्दम्, सुखेभ्यः
= सकलहर्षेभ्यः, परम् = उत्कृष्टम्, ततःपरम् = तदग्रे, सुखप्रवृत्तिः = आनन्दाभि-
रुचिः, नास्ति = न विद्यते, तस्मात् = तेन हेतुना, परापरज्ञः = अधमोत्तमज्ञः, मैत्र्या=
मैत्रीभावेन, परमा = उत्तमा, शुभकृत्स्नभूमिम् = देवभूमिम्, इति = इत्थम्, बभाषे =
मेने। तृतीयध्यानावस्थायां प्राप्तसुखमेव परमसुखमस्ति। तत्पश्चात् सुखप्रवाहो नास्ति।
अतः तत्परापरज्ञावस्थां शुभकृत्स्नभूमिः कथ्यते। त्रिभूमिध्यानस्येयमन्तिमा भूमिरस्ति।
द्रष्टव्यः—अभिधर्मकोशः ३।२ ॥ ५१ ॥
हिन्दी—क्योंकि उस अवस्था में मिलनेवाला सुख उत्कृष्ट सुख है, इसलिए उस
परापरज्ञ ने मैत्री के कारण उस उत्तम अवस्था को शुभकृत्स्नभूमि समझा ॥ ५१ ॥
ध्यानेऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तमनिञ्जमेव।
आभोगतोऽपीञ्जयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुखमित्यजस्रम् ॥ ५२ ॥
अन्वयः—अथ तत्र ध्यानेऽपि दोषं ददर्श, परं शान्तम् अनिञ्जम् एव मेने, आभो-
गतः अपि अजस्रं प्रवृत्तं सुखं तस्य चित्तम् इञ्जयतिस्म ॥ ५२ ॥
व्याख्या—अथ = ततः, तत्र = तस्मिन्, ध्याने = तृतीयध्यानेऽपि, दोषम्=क्लेशम्,
सः ददर्श = अपश्यत्, परम् = उत्तमावस्थाम्, शान्तम् = सुस्थिरम्, अनिञ्जम् = निर्वि-
कारम्, मेने = अमनिष्ट; आभोगतः = परिपूर्णतः ('आभोगतः परिपूर्णता' इत्यमरः),
अपि = चेत्, अजस्रम् = निरन्तरम्, प्रवृत्तम् = प्रवहमानम्, सुखम् = हर्षम्, तस्य =
नन्दस्य, चित्तम् = चेतसम्, इञ्जयतिस्म = विवृतं करोतिस्म ॥ ५२ ॥
हिन्दी—नन्द ने उस ध्यान में भी दोष देखा और उत्तमावस्था को शान्त और
निर्विकार समझा। परिपूर्ण होने पर भी अनुभूत सुख उसके चित्त में निरन्तर अस्थि-
रता पैदा करने लगा ॥ ५२ ॥
यत्रेञ्जितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखम्।
यस्मादतस्तत्सुखमिञ्जिकत्वात् प्रशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥ ५३ ॥
अन्वयः—यस्मात् यत्र इञ्जितं तत्र स्पन्दितम् अस्ति, यत्र च स्पन्दितम् अस्ति
तत्र दुःखम् अस्ति, अतः प्रशान्तिकामाः यतयः इञ्जिकत्वात् सुखं त्यजन्ति ॥ ५३ ॥
व्याख्या—यस्मात् = येन हेतुना, यत्र = यस्मिन् विषये, इञ्जितम् = विकारः, तत्र
= तस्मिन् विषये, स्पन्दितम् = कम्पनम्, अस्ति=भवति, यत्र = यस्मिन् विषये, च=
पुनः, स्पन्दितम् = कष्टम्, अस्ति = विद्यते, तत्र = तस्मिन् स्थाने, दुःखम् = क्लेशम्,
अस्ति = भवति, अतः = अस्मात् कारणात्, प्रशान्तिकामाः—प्रशान्तेः = क्षोभहीनत्व-
स्य, कामः = इच्छा, येषां तेषाम्, यतयः = साधकाः, इञ्जिकत्वात् = विकारयुक्तत्वात्,
सुखम् = मोदम्, त्यजन्ति = परिहरन्ति। अत्र 'एकावली' अलङ्कारोऽस्ति ॥ ५३ ॥
हिन्दी—क्योंकि जहाँ अस्थिरता है वहाँ कम्पन है और जहाँ कम्पन है वहाँ दुःख
है, अतः शान्ति चाहने वाले साधक उस सुख को विकारवान् समझकर छोड़
देते हैं ॥ ५३ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६७
अथ प्रहाणात् सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव ।
दध्यावुपेक्षास्मृतिमद्विशुद्धं ध्यानं तथाऽदुःखसुखं चतुर्थम् ॥ ५४ ॥
अन्वयः—अथ सुख-दुःखयोश्च प्रहाणात् मनोविकारस्य च पूर्वम् एव तथा अदुःख-
सुखम् उपेक्षास्मृतिमद् विशुद्धं चतुर्थं ध्यानं दध्यौ ॥ ५४ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, सुखदुःखयोश्च = हर्षविषादयोश्च, प्रहाणात् =
परिवर्जनात्, मनोविकारस्य=चित्तविकृतेः, च = पुनः, पूर्वम्=प्राक्, एव, तथा = तेनैव
रूपेण, अदुःखसुखम् = हर्ष-विषादरहितम्, उपेक्षास्मृतिमद् = निःसङ्गताऽऽध्यानसमन्वि-
तम्, विशुद्धम् = परिशुद्धम्, चतुर्थम् = तुरीयम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, दध्यौ =
अग्रासीत् । चतुर्थध्यानं तु सुख-दुःखविरहितं भवति । अनेनैवार्हत्त्वं सम्भवति ॥५४॥
हिन्दी—तब हर्ष-विषाद का परित्यागकर और मनोविकार को पहले से ही हटा-
कर वह सुख-दुःख से रहित, उपेक्षा और स्मृतियुक्त विशुद्ध चतुर्थ ध्यान को प्राप्त
किया ॥ ५४ ॥
यस्मात्तु तस्मिन्न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तदर्थचारि ।
तस्मादुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर्निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे ॥ ५५ ॥
अन्वयः—यस्मात् तस्मिन् न तु सुखं न दुःखं तत्र च तदर्थचारि ज्ञानम् अस्ति,
तस्मात् चतुर्थे ध्यानविधौ उपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिः निरुच्यते ॥ ५५ ॥
व्याख्या—यस्मात् = यतोहि, तस्मिन् = तत्र, न = नहि, तु सुखम् = हर्षम्, न
दुःखम्=न विषादम्, तत्र = तस्मिन् ध्याने, तदर्थचारि— सः चासौ अर्थः तदर्थः, तदर्थं-
चरितुं शीलमस्येति तदर्थचारि = लक्ष्यसाधकम्, ज्ञानम् = बोधः, अस्ति = विद्यते,
तस्मात् = तेन हेतुना, चतुर्थे = तुरीये, ध्यानविधौ = अनुध्यानवृत्तौ, उपेक्षास्मृतिपारि-
शुद्धिः = उपेक्षास्मृतिजन्यशुद्धिः, निरुच्यते = निश्चयेन कथ्यते ॥ ५५ ॥
हिन्दी—क्योंकि उस ध्यान में न सुख है और न दुःख ही है और है केवल लक्ष्य
का साधकज्ञान, अतः चतुर्थ ध्यानविधि में स्मृति और उपेक्षा के द्वारा शुद्ध होती है,
ऐसा निश्चयपूर्वक कहा जा सकता है ॥ ५५ ॥
ध्यानं स निश्चित्य ततश्चतुर्थमर्हत्त्वलाभाय मतिं चकार ।
सङ्घाय मित्रं बलवन्तमार्यं राजेव देशानजितान् जिगीषुः ॥ ५६ ॥
अन्वयः—ततः सः चतुर्थं ध्यानं निश्चित्य अर्हत्त्वलाभाय बलवन्तम् आर्यं मित्रं
सङ्घाय अजितान् देशान् जिगीषुः राजा इव मतिं चकार ॥ ५६ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = नन्दः, चतुर्थम् = तुरीयम्, ध्यानम् = आध्या-
नम्, निश्चित्य = अवलम्ब्य, अर्हत्त्वलाभाय = मोक्षप्राप्तये, बलवन्तम् = शक्तिशालिनम्,
आर्यम् = श्रेष्ठम्, मित्रम् = सहायकम्, सङ्घाय = सम्प्राप्य, अजितान् = अपराजितान्,
देशान् = जनस्थानानि, जिगीषुः = विजेतुमिच्छुः, राजा = नरपतिः, इव = यथा,
मतिम् = बुद्धिम्, चकार = कृतवान् ॥ ५६ ॥

३६८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—इसके बाद उसने चतुर्थ ध्यान का आश्रय लेकर मुक्ति पाने का निश्चय
किया, ठीक उसी तरह जैसे कोई राजा शक्तिशाली श्रेष्ठ मित्र के सहयोग से अजित
देशों को जीतना चाहता है ॥ ५६ ॥
चिच्छेद कार्त्स्न्येन ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन ।
ऊर्ध्वङ्गमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥ ५७ ॥
अन्वयः—ततः सः भावनया ईरितेन प्रज्ञासिना पञ्च ऊर्ध्वंगमानि उत्तमबन्धनानि
संयोजनानि उत्तमबन्धनानि कार्त्स्न्येन चिच्छेद ॥ ५७ ॥
व्याख्या—ततः =तत्पश्चात्, सः =नन्दः, भावनया=इच्छया, ईरितेन =प्रेरितेन,
प्रज्ञासिना =ज्ञानकरवालेन, पञ्च =पञ्चसङ्ख्याकानि, ऊर्ध्वंगमानि—ऊर्ध्वम् =उपरि,
गन्तुम् =चलितुम्, शीलम् =स्वभावम्, एषामिति तानि, उत्तमबन्धनानि =कल्याण-
बाधकानि, कार्त्स्न्येन =पूर्णरूपेण, चिच्छेद =कर्त्तयामास ॥ ५७ ॥
हिन्दी—तब उसने भावना द्वारा संचालित प्रज्ञा रूपी तलवार से कल्याण के
बाधक पाँच ऊर्ध्वभागीय और पाँच अवरभागीय बन्धनों को पूरा-पूरा काट डाला ॥
बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स सप्तैव चित्तानुशयान् ममर्द्द ।
द्वीपानि वोपस्थितविप्रणाशान् कालो ग्रहैः सप्तभिरेव सप्त ॥ ५८ ॥
अन्वयः—सः सप्तभिः बोध्यङ्गनागैः एव सप्त चित्तानुशयान् अपि कालः सप्तभिः
एव ग्रहैः उपस्थितविप्रणाशान् सप्त द्वीपान् इव ममर्द्द ॥ ५८ ॥
व्याख्या—सः=नन्दः, सप्तभिः=सप्तसङ्ख्याकैः, बोध्यङ्गनागैः =बोध्यङ्गगजैः, एव,
सप्त=सप्तसङ्ख्याकान्, चित्तानुशयान्=मनोविकारान्, अपि=चेत्, कालः=समयः, सप्तभिः
एव =सप्तसङ्ख्याकैरेव, ग्रहैः =नक्षत्रैः, उपस्थितविप्रणाशान्—उपस्थितः =समागतः,
विप्रणाशः =विनाशः, येषां तान्, सप्त द्वीपान् =सप्त भूखण्डान्, इव =यथा, ममर्द्द =
मर्दितवान् ॥ ५८ ॥
हिन्दी—उसने सातबोधि अङ्गरूपी हाथियों द्वारा सात मनोविकारों को रगड़
डाला, जैसे काल सात ग्रहों के द्वारा उपस्थित विनाश वाले सात द्वीपों को नष्ट कर
देता है ॥ ५८ ॥
अग्निद्रुमाज्याम्बुषु या हि वृत्तिः कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणाम् ।
दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः ॥ ५९ ॥
अन्वयः—कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणां या हि वृत्तिः अग्निद्रुमाज्याम्बुषु नन्दः
निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः दोषेषु तां वृत्तिम् इयाय ॥ ५९ ॥
व्याख्या—कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणाम्—कबन्धश्च=छिन्नमस्तको देहः, मेघो वा,
च=पुनः, वायुश्च =पवनश्च, अग्निश्च =वह्निश्च, दिवाकरश्च =सूर्यश्च, तेषां समाहारः,
या हि =यदि, वृत्तिः=आचारः, अग्निद्रुमाज्याम्बुषु =वह्निपादपघृतजलेषु, भवति,

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६९
नन्दः = बुद्धानुजः, निर्वाणोत्पाटनदाहशोषैः = प्रशमनोन्मूलनदहनशोषैः, दोषेषु =
कष्टेषु, तां वृत्तिम् = तदाचरणम्, इयाय = जगाम ॥ ५९ ॥
हिन्दी - आग, पेड़, घी और पानी के प्रति क्रमशः जल, वायु, अग्नि और सूर्य
का जो काम होता है, दोषों के प्रति नन्द ने प्रशमन, उन्मूलन, दहन और शोषण द्वारा
वही आचरण किया ॥ ५९ ॥
इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिवीचमेकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलम् ।
द्विग्राहमष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं दुस्तरमुत्ततार ॥ ६० ॥
अन्वयः - इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिवीचं एकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलं द्विग्राहं दुस्तरं
दुःखार्णवम् अष्टाङ्गवता प्लवेन उत्ततार ॥ ६० ॥
व्याख्या- इति = इत्थम्, त्रिवेगम् = त्रयः वेगाः = जवाः, यस्मिन् सः तम्,
त्रिझषम् = त्रिमीनम्, त्रिवीचम् = त्रितरङ्गम्, एकाम्भसम् = एकसलिलम्, पञ्चरयम् =
पञ्चवेगम्, द्विकूलम् = द्वितटम्, द्विग्राहम् = द्विजलहस्तिनम्, दुस्तरम् = दुःखेन = कष्टेन, तर्तुं
शक्यम् = दुलंङ्घनीयम्, दुःखार्णवम् = दुःखसागरम्, अष्टाङ्गवता = अष्ट अङ्गानि
सन्ति, अस्मिन् तेन = अष्टाङ्गसमन्वितेन, प्लवेन = उडुपेन, उत्ततार = उदतीतरत् ।
संसारस्य पञ्चप्रकारकाणां दुःखानाम्, वेगयुक्तानां पञ्चेन्द्रियाणां, मनबुद्ध्यादीनाञ्च
सङ्केतमस्ति । अष्टाङ्गनौकयाऽष्टाङ्गिकयोगस्य सङ्केतोऽस्ति ॥ ६० ॥
हिन्दी - इस प्रकार तीन वेगवाले, तीन मछलियों वाले, तीन तरङ्गों वाले, एक
जलवाले, पांच वेगवाले, दो तीरवाले और दो ग्राहवाले दुस्तर दुःखसागर को आठ
अङ्गवाली नाव से पार किया ॥ ६० ॥
अर्हत्त्वमासाद्य स सत्क्रियार्हो निरत्सुको निष्प्रणयो निराशः ।
विभीर्विशुग्विगतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे ॥ ६१ ॥
अन्वयः - सत्क्रियार्हः सः अर्हत्त्वमासाद्य निरत्सुकः निष्प्रणयः निराशः विभीः
विशुक् वीतमदः सः एव धृत्या अन्यः इव आबभासे ॥ ६१ ॥
व्याख्या - सत्क्रियार्हः = सत्क्रियायाः = सत्कारस्य, अर्हः = योग्यः, सः = नन्दः,
अर्हत्त्वम् = भिक्षुत्वम्, आसाद्य = प्राप्य, निरत्सुकः = उत्कण्ठारहितः, निष्प्रणयः =
सस्नेहप्रार्थनाशून्यः, निराशः = हताशः, विभीः = भयशून्यः, विशुक् = शोकरहितः,
वीतमदः = दर्परहितः, सः = नन्दः एव, धृत्या = धैर्येण, अन्य इव = अपर इव,
आबभासे = शुशुभे ॥ ६१ ॥
हिन्दी - अर्हत्व प्राप्त करने के बाद वह पूज्य, उत्सुकता, स्नेह, आशा, भय, शोक,
मद और राग से रहित होकर धैर्य के कारण दूसरे की तरह दिखलायी पड़ा ॥ ६१ ॥
भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुरिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण ।
प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यो वाणीमिमामात्मगतां जगाद ॥ ६२ ॥
अन्वयः - ततः नन्दः भ्रातुश्च शास्तुश्च तथा अनुशिष्ट्या स्वेन विक्रमेण च प्रशान्त-
चेताः परिपूर्णकार्यः आत्मगताम् इमां वाणीं जगाद ॥ ६२ ॥

३७० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ततः = तदा, नन्दः = एतदाख्यभिक्षुः, भ्रातुश्च = अग्रजस्य च, शास्तुश्च =
उपदेशकस्य च, तया = उक्त्या, अनुशिष्ट्या = उपदेशेन, स्वेन विक्रमेण = निजेन परा-
क्रमेण च, प्रशान्तचेताः = स्थिरमनः, परिपूर्णकार्यः = विहितकार्यः, आत्मगताम् = स्वग-
ताम्, इमाम् = एषां, वाणीम् = उक्तिम्, जगाद = अवोचत् ॥ ६२ ॥
हिन्दी—तब नन्द ने अपने भाई और उपदेष्टा के उस उपदेश से और अपने
पराक्रम से स्थिरमन और पूर्णकाम होकर मन ही मन इस प्रकार कहा ॥ ६२ ॥
नमोऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन ।
बहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि ॥ ६३ ॥
अन्वयः—तस्मै सुगताय नमोऽस्तु, येन हितैषिणा करुणात्मकेन मे बहूनि दुःखानि
अपवर्तितानि भूयांसि सुखानि उपसंहृतानि ॥ ६३ ॥
व्याख्या—तस्मै = पूर्ववर्णिताय, सुगताय = बुद्धाय, नमोऽस्तु = प्रणतिरस्तु, येन =
येन हेतुना, हितैषिणा = शुभेच्छुना, करुणात्मकेन = दयालुना, मे = मम नन्दस्य, बहूनि
प्रभूतानि, दुःखानि = क्लेशानि, अपवर्तितानि = दूरीकृतानि, भूयांसि = प्रभूतानि,
सुखानि = आनन्दानि, उपसंहृतानि = प्रस्तुतानि ॥ ६३ ॥
हिन्दी—उस सुगत के लिए मैं प्रणाम करता हूँ, जिस हितैषी, दयालु ने मेरे सारे
कष्टों को दूर कर अपार सुख दिया है ॥ ६३ ॥
अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः ।
निवर्तितस्तद्वचनाङ्कुशेन दर्पान्वितो नाग इवाङ्कुशेन ॥ ६४ ॥
अन्वयः—अहं हि अनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः तद्वचना-
ङ्कुशेन दर्पान्वितः नागः अङ्कुशेन इव निवर्तितः ॥ ६४ ॥
व्याख्या—अहम् = नन्दः, हीति निश्चयेन, अनार्येण = क्षुद्राशयेन, शरीरजेन =
देहोत्पन्नेन कामेन, दुःखात्मके = दुःखमूलके, वर्त्मनि = मार्गे, कृष्यमाणः = आकृष्टः
सन्, तद्वचनाङ्कुशेन = बुद्धोपदेशसृणिना, दर्पान्वितः = मदोन्मत्तः, नागः = गजः,
अङ्कुशेन = सृणिना, इव = यथा, निवर्तितः = प्रत्यावर्तितः अस्मि ॥ ६४ ॥
हिन्दी—मैं दुष्ट काम के द्वारा दुःखात्मक राह में घसीटा जा रहा था, किन्तु बुद्ध
के वचनरूपी अंकुश के द्वारा वैसे ही लौटा लिया गया, जैसे मतवाला हाथी अंकुश से
लौटाया जाता है ॥ ६४ ॥
तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुर्हृदिस्थमुत्पाट्य हि रागशल्यम् ।
अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं मे सर्वक्षये किं बत निर्वृतस्य ॥ ६५ ॥
अन्वयः—तस्य कारुणिकस्य शास्तुः आज्ञया हृदिस्थं हि रागशल्यम् उत्पाट्य
अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं सर्वक्षये निर्वृत्तस्य मे किं बत ? ॥ ६५ ॥
व्याख्या—तस्य = पूर्वोक्तस्य, कारुणिकस्य = दयालोः, शास्तुः = उपदेष्टुः, आज्ञया =
आदेशेन, हृदिस्थम् = मनःस्थितम्, हि = यतः, रागशल्यम् = आसक्तिकीलं, उत्पाट्य
= उद्धृत्य, अद्यैव = सम्प्रत्येव, तावत् = एतावद्, सुमहत् = अधिकम्, सुखम् = हर्षम्,

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३७१
सर्वक्षये = सकलपदार्थक्षीणे, निवृतस्य = निर्वाणप्राप्तस्य, मे= मम नन्दस्य, किं बत=
का वार्त्ता ? ॥ ६५ ॥
हिन्दी-उस दयालु शास्ता की आज्ञा से हृदय में रहने वाले आसक्ति रूपी काँटे
को निकालकर मैं आज ही ऐसा महान् सुख अनुभव कर रहा हूँ, फिर सारे पदार्थों के
क्षीण होने के बाद निर्वाण मिलने की बात ही क्या ? ॥ ६५ ॥
निर्वाप्य कामाग्निमहं हि दीप्तं धृत्यम्बुना पावकमम्बुनेव ।
ह्लादं परं साम्प्रतमागतोऽस्मि शीतं हृदं घर्म इवावतीर्णः ॥ ६६ ॥
अन्वयः—अहम् अम्बुना पावकम् इव धृत्यम्बुना दीप्तं हि कामाग्निं निर्वाप्य
घर्मे शीतं हृदम् अवतीर्णः इव साम्प्रतं परं ह्लादम् आगतः अस्मि ॥ ६६ ॥
व्याख्या—अहम्= नन्दः, अम्बुना=जलेन, पावकम्=अग्निम्, इव= सदृशम्,
धृत्यम्बुना = धैर्यजलेन, दीप्तम् = ज्वलितम्, हि=इति निश्चयेन, कामाग्निम् = वासना-
वह्निम्, निर्वाप्य = शमनं कृत्वा, घर्मे = आतपे, शीतम् = शीतलम्, हृदम् = सरोवरम्,
अवतीर्णः= अवरोहणः, इव = यथा, साम्प्रतम् = अधुना, परम् = उत्तमम्, ह्लादम् =
हर्षम्, आगतः = प्राप्तः, अस्मि = भवामि ॥ ६६ ॥
हिन्दी-जैसे पानी से आग बुझाई जाती है, वैसे ही धैर्यरूपी जल से प्रज्वलित
कामाग्नि को शान्त कर मैं सम्प्रति गर्मी में शीतल सरोवर में उतरे हुए के समान,
अत्यन्त खुश हो रहा हूँ ॥ ६६ ॥
न मे प्रियं किञ्चन नाप्रियं मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः ।
तयोरभावात् सुखितोऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः ॥ ६७ ॥
अन्वयः—न मे किञ्चन प्रियं, न मे किञ्चन अप्रियं, न मे अनुरोधः अस्ति, विरोधः
कुतः ? तयोः अभावात् सद्यः हिमातपाभ्यां विप्रमुक्तः इव सुखितः अस्मि ॥ ६७ ॥
व्याख्या—न=नहि, मे=मम, किञ्चन=किमपि, प्रियम्=कान्तम्, रुचिकरं वा,
न=नहि, मे=मम, किञ्चन=किमपि, अप्रियम्=अरुचिकरम्, न=नहि, मे=मम, अनुरोधः=
आग्रहः, अस्ति=विद्यते, विरोधः = वैरम्, कुतः = कुत्र ? तयोः = उभयोः, अभावात् =
अविद्यमानात्, सद्यः = तत्क्षणमेव, हिमातपाभ्याम् = शैत्यधर्माभ्याम्, विप्रमुक्तः =
विमुक्तः, इव = यथा, सुखितः = हर्षितः, अस्मि = भवामि ॥ ६७ ॥
हिन्दी-मुझे न कुछ प्रिय है और न अप्रिय, न अनुरोध है और न विरोध, इन
दोनों के अभाव से, मैं अब सर्दी-गर्मी के प्रभाव से मुक्त हुए की तरह सुखी हूँ ॥६७॥
महाभयात् क्षेममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षम् ।
महार्णवात् पारमिवाप्लवः सन् भीमान्धकारादिव च प्रकाशम् ॥ ६८ ॥
अन्वयः—महाभयात् क्षेमम् इव महावरोधात् विप्रमोक्षम् इव अप्लवः सन् महा-
र्णवात् पारम् इव भीमान्धकारात् प्रकाशम् इव च उपलभ्य—॥ ६८ ॥
व्याख्या—महाभयात् = महद्भीतेः, क्षेमम् = कुशलम्, इव = यथा, महावरोधात्
= महाविघ्नात्, विप्रमोक्षम् = मुक्तिम्, इव = यथा, अप्लवः = तरणीविहीनः सन्,

३७२ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
महार्णवात् = महासागरात्, पारम् = तटम्, इव = यथा, भीमान्धकारात् = घोरतमसः,
प्रकाशम् = आलोकम्, इव = यथा, च = पुनः, उपलभ्य = प्राप्य - ॥ ६८ ॥
हिन्दी-महाविपत्ति से कुशलक्षेम पाने वाले की तरह, महाबन्धन से मुक्ति पाने
वाले की तरह, नाव के बिना ही महासागर से पार पाने वाले की तरह, गहन अन्ध-
कार से प्रकाश पाने वाले की तरह - ॥ ६८ ॥
रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृणादिवानृण्यमनन्तसङ्ख्यात् ।
द्विषत्सकाशादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षम् ॥ ६९ ॥
अन्वयः-रोगात् आरोग्यम् इव, असह्यरूपात् अनन्तसङ्ख्यात् ऋणात् अनृण्यम्
इव द्विषत्सकाशात् च अपयानम् इव, दुर्भिक्षयोगात् च सुभिक्षं यथा - ॥ ६९ ॥
व्याख्या-रोगात् = आमयात्, आरोग्यम् = स्वास्थ्यम्, इव = यथा, असह्यरूपात् =
दुःसहरूपात्, अनन्तसङ्ख्यात् = अत्यधिकात्, ऋणात् = धारात्, अनृण्यमिव = अधार्य-
मिव, द्विषत्सकाशात् - द्विषतः = रिपोः, सकाशात् = समीपम्, तस्मात्, च = पुनः,
अपयानम् = पलायनम्, इव = यथा, दुर्भिक्षयोगाच्च = अकालरूपाच्च, सुभिक्षं यथा =
सुकालमिव - ॥ ६९ ॥
हिन्दी-असह्य रोग से आरोग्य पाने वाले की तरह, अनन्तराशि ऋण से उऋण
होने वाले की तरह, शत्रु के समीप से भाग निकलने वाले की तरह और अकाल से
सुकाल में आने वाले की तरह - ॥ ६९ ॥
तद्वत् परां शान्तिमुपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य ।
करोमि भूयः पुनरुक्तमस्मै नमो नमोऽर्हाय तथागताय ॥ ७० ॥
अन्वयः-अहं यस्य विनायकस्य अनुभावेन परां शान्तिम् उपागतः (अस्मि),
तद्वत् अस्मै अर्हाय तथागताय पुनरुक्तं नमः नमः करोमि ॥ ७० ॥
व्याख्या-अहम् = अश्वघोषः, यस्य विनायकस्य = विशिष्टदेवस्य, अनुभावेन =
परमया कृपया, पराम् = उत्कृष्टां, शान्तिम् = स्वान्तःसुखम्, उपागतः = प्राप्तवान् अस्मि,
तद्वत् = तत्तुल्याय, अस्मै = प्रस्तुताय, अर्हाय = पूज्याय, तथागताय = एतन्नाम्ना
प्रसिद्धाय बुद्धदेवाय, पुनरुक्तम् = भूयोभूयः, नमः नमः = प्रणामं, करोमि = विदधामि ।७०।
हिन्दी-मैं जिस विशिष्ट नायक की परम कृपा से अत्यन्त मानसिक शान्ति को
प्राप्त हुआ हूँ, वैसे ही इस पूज्य तथागत ( बुद्धदेव ) के लिये बार-बार प्रणाम करता
हूँ ॥ ७० ॥
येनाहं गिरिमुपनीय रुक्मशृङ्गं
स्वर्गं च प्लवगवधूनिदर्शनेन ।
कामात्मा त्रिदिवचरीभिरङ्गनाभि-
र्निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमग्नः ॥ ७१ ॥
अन्वयः-येन अहं कामात्मा युवतिमये कलौ निमग्नः रुक्मशृङ्गं गिरि स्वर्गं च
उपनीय प्लवगवधूनिदर्शनेन त्रिदिवचरीभिः अङ्गनाभिः निष्कृष्टः ॥ ७१ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३७३
व्याख्या—येन = तथागतेन, अहम् = अश्वघोषः, कामात्मा = कामपरायणः, युवति-
मये = स्त्रैणे, कलौ = पापे, निमग्नः = बुडितः, रुक्मशृङ्गम् = स्वर्णशिखरम्, गिरिम् =
पर्वतम्, स्वर्गं च = देवलोकं च, उपनीय = नीत्वा, प्लवगवधूनिदर्शनेन = मर्कटीदृष्टान्तेन,
त्रिदिवचरीभिः = सुरलोकभ्रमणशीलाभिः, अङ्गनाभिः = रमणीभिः, निष्कृष्टः =
उद्धृतः ॥ ७१ ॥
हिन्दी—जिस तथागत ने मेरे जैसे कामलोलुप तथा स्त्रीमय पापरूपी कीचड़ में
फँसे हुए मुझे सोने की चोटियों वाले पर्वत पर तथा स्वर्ग में ले जाकर बन्दरी के
हरण से स्वर्ग में निवास करने वाली सुरयुवतियों के बन्धन से मुक्त किया, अर्थात्
मेरा उद्धार किया ॥ ७१ ॥
तस्माच्च व्यसनपरादनर्थपङ्का-
दुत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् ।
शान्तेऽस्मिन् विरजसि विज्वरे विशोके
सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥ ७२ ॥
अन्वयः—तस्मात् च व्यसनपरात् अनर्थपङ्कात् क्रमशिथिलः करी इव पङ्कात्
उत्कृष्य अस्मिन् शान्ते विरजसि विज्वरे विशोके वितमसि नैष्ठिके सद्धर्मे विमुक्तः ॥ ७२ ॥
व्याख्या—तस्मात् = मार्गात्, व्यसनपरात् = कष्टयुक्तात्, अनर्थपङ्कात् = अहित-
रूपकर्दमात्, क्रमशिथिलः = पादप्रक्षेपविवशः, करी इव = गजतुल्यः, पङ्कात् = कर्द-
मात्, उत्कृष्य = उद्धृत्य, अस्मिन् = प्रस्तुते, शान्ते = सुखप्रदे, विरजसि = रजोगुण-
रहिते, विज्वरे = रोगादिभयमुक्ते, विशोके = विगतसन्तापे, वितमसि = अस्पृष्टतमो-
गुणे, नैष्ठिके = चरमे, सद्धर्मे = उत्तमधर्मे, विमुक्तः = प्रतिष्ठापितः ॥ ७२ ॥
हिन्दी—तथा जिस तथागत ने उस कष्टदायक अनर्थरूप कीचड़ से, जैसे चलने में
असमर्थ हाथी को कीचड़ से बाहर निकालकर इस शान्त, रजोगुण से रहित, रोग
आदि के भय से मुक्त, शोक रहित, तमोगुण से रहित सर्वोत्तम धर्म में मुझे प्रतिष्ठित
कर दिया ॥ ७२ ॥
तं वन्दे परमनुकम्पकं महर्षि
मूर्ध्नाहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञम् ।
सम्बुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानं
त्रातारं पुनरपि चास्मि सन्नतस्तम् ॥ ७३ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्येऽमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः ॥ १७ ॥
अन्वयः—तं प्रकृतिगुणज्ञम् आशयज्ञं परमनुकम्पकं महर्षि सम्बुद्धं दशबलिनं
भिषक्प्रधानं त्रातारं वन्दे, तं पुनः अपि सन्नतः च अस्मि ॥ ७३ ॥
व्याख्या—तम् = देवविशेषम्, प्रकृतिगुणज्ञम् = निसर्गगुणवेत्तारम्, आशयज्ञम् = पुंसां
हृदिस्थभाववेत्तारम्, परमनुकम्पकम् = अत्यन्तदयाकरम्, महर्षिम् = तपस्विनम्, सम्बुद्धम् =

३७४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
सम्यक्तया लब्धज्ञानिनम्, दशबलिनम् = एतन्नामानम्, भिषक्प्रधानम् = भवबन्धन-
रोगापहारिणम्, त्रातारम् = रक्षकम्, वन्दे = प्रणमामि, तम् = देवम्, पुनः अपि = भूयः
अपि, सन्नतः = श्रद्धाभारेण विनतकन्धरः, च अस्मीति शेषः ॥ ७३ ॥
हिन्दी—उस देव-विशेष को जो समस्त प्राणियों के प्रकृति, गुण तथा आशय को
जानने वाले, मनुष्यों के हृदयस्थित विचारों को जानने वाले, परमकारुणिक अर्थात्
अहिंसा को परमधर्म मानने वाले, महर्षि बुद्ध, दशबली, भवरोगचिकित्सक तथा सर्व-
जनरक्षक को मैं प्रणाम करता हूँ और 'उस देव को पुनः मैं' झुककर प्रणाम करता
हूँ ॥ ७३ ॥
सौन्दरनन्द-महाकाव्य में 'अमृत-प्राप्ति' नामक सप्तदश सर्ग समाप्त ॥ १७ ॥