सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३५९
= अवलोकयति, अवाप्तचक्षुः—आवाप्तम् = अधिगतम्, चक्षुः = ज्ञाननेत्रम्, येन सः =
भिक्षुः, बुद्धम् = ज्ञानगुरुम्, प्रेक्षते = अवलोकयति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—जो शान्त, मंगलमय, जरारहित, रागशून्य और परमकल्याणकारी
धर्म को तथा उसके उपदेष्टा आर्यश्रेष्ठ को देखता है, वही ज्ञान प्राप्त करता है और
बुद्ध को देखता है ॥ ३२ ॥
यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः ।
अनुस्मरन् पश्यति चित्तदृष्ट्या मैत्र्या च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—शिवेन उपदेशेन, रोगात् मुक्तः अरोगः कृतज्ञः यथा भिषजम् अनुस्मरन्
चित्तदृष्टचा पश्यति, मैत्र्या च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ॥ ३३ ॥
व्याख्या—शिवेन = मङ्गलमयेन, उपदेशेन = बोधनेन, रोगात् = आमयाद्, मुक्तः
= मोचितः, अरोगः—न विद्यते रोगो यस्मिन् सः = रोगरहितः, कृतज्ञः = उपकारज्ञः,
यथा = येन प्रकारेण, भिषजम् = वैद्यम्, अनुस्मरन् = अनुध्यायन्, चित्तदृष्टचा = मनो-
दृष्टचा, पश्यति = अवलोकयति, मैत्र्या च = सुहृद्भावेन च, शास्त्रज्ञतया—शास्त्रं
जानातीति शास्त्रज्ञस्तस्य भावस्तया = शास्त्रवेत्तृत्वेन च, तुष्टः = सन्तुष्टो भवति ।
श्लोकोऽयमुपमानवाक्यमस्ति, अग्रिमेण श्लोकेन सह सम्बद्धोऽयं श्लोकः ॥ ३३ ॥
हिन्दी—चिकित्सक के उपदेश से रोगमुक्त होकर स्वस्थ मनुष्य जैसे वैद्य के
प्रति कृतज्ञ होकर उसे याद करता हुआ अपनी मानसिक दृष्टि से उसे देखता है
और उसकी मैत्री एवं शास्त्रज्ञान से सन्तुष्ट होता है ॥ ३३ ॥
आर्येण मार्गेण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्त्वविदार्यतत्त्वः ।
अनुस्मरन् पश्यति कायसाक्षी मैत्र्या च सर्वज्ञतया च तुष्टः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—आर्येण मार्गेण मुक्तः तत्त्ववित् तथैव आर्यतत्त्वः कायसाक्षी तथागतम्
अनुस्मरन् पश्यति, मैत्र्या च सर्वज्ञतया च तुष्टः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—आर्येण = श्रेष्ठेन, मार्गेण = पथा, मुक्तः = मोचितः, तत्त्ववित्—तत्त्वं
वेत्तीति तत्त्ववित् = तत्त्वज्ञः, तथैव = तेनैव प्रकारेण, आर्यतत्त्वः—आर्याणि तत्त्वानि यस्य
सः = श्रेष्ठतत्त्वसमन्वितः, कायसाक्षी—कायेन = देहेन, साक्षात्करणात्, तथागतम् =
बुद्धम्, अनुस्मरन् = स्मरणं कुर्वन्, पश्यति = अवलोकयति, मैत्र्या च = मैत्रीभावेन च,
सर्वज्ञतया च = निखिलवेत्तृत्वेन च, तुष्टः = सन्तुष्टः भवति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—आर्यमार्ग से चलकर मुक्त हुआ सर्वज्ञानी उसी तरह आर्यतत्त्व को जानने
वाली देह से ही परम सत्य का साक्षात् दर्शन करने वाले बुद्ध को स्मरण करता हुआ
उन्हें मन की आंखों से देखता है और उनकी मैत्री तथा सर्वज्ञता से सन्तुष्ट होता है ।
स नाशकैर्दृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्तमालोक्य पुनर्भवस्य ।
भक्त्वा घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर्न तत्रास न दुर्गतिभ्यः ॥ ३५ ॥