सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३५८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—उसकी श्रद्धा दृढ़ हुई, धैर्य स्थिर हुआ, चार सत्यों के सम्बन्ध में उसका
अज्ञान दूर हुआ, उसका उत्तम शील छिद्ररहित हुआ, अतः वह धर्माचरण में संशय
रहित हुआ ॥ २९ ॥
कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः ।
ज्ञानाश्रयां प्रीतिमुपाजगाम भूयः प्रसादं च गुराविवाय ॥ ३० ॥
अन्वयः—सः कुदृष्टिजालेन विप्रयुक्तः तथाभूतं लोकम् अवेक्षमाणः, ज्ञानाश्रयां
प्रीतिम् उपाजगाम, गुरौ च भूयः प्रसादम् इयाय ॥ ३० ॥
व्याख्या—सः=नन्दः, कुदृष्टिजालेन = अमङ्गलदृष्टिसमूहेन, विप्रयुक्तः=वियुक्तः,
तथाभूतम् = वास्तविकम्, लोकम्=संसारम्, अवेक्षमाणः =अवलोकयन् ज्ञानाश्रयाम्=
ज्ञानजाताम्, प्रीतिम्=मुदम्, उपाजगाम=उपागमत्, गुरौ च=बुद्धे च, भूयः=
अधिकम्, प्रसादम्=श्रद्धाम्, इयाय = जगाम ॥ ३० ॥
हिन्दी—अशुभ दृष्टियों के जाल से मुक्त होकर, संसार को वास्तविक रूप में
देखता हुआ वह ज्ञान के आश्रय से होनेवाले सुख को प्राप्त हुआ और गुरु के प्रति
उसकी श्रद्धा बढ़ गई ॥ ३० ॥
यो हि प्रवृत्तिं नियतामवैति नैवान्यहेतोरिह नाप्यहेतोः ।
प्रतीत्य तत्तत् समवैति तत्तत् स नैष्ठिकं पश्यति धर्ममार्यम् ॥ ३१ ॥
अन्वयः—यः हि नियतां प्रवृत्तिम् अवैति नैव अन्यहेतोः नापि अहेतोः तत्तत्प्रती-
त्य तत्तत् समवैति सः नैष्ठिकम् आर्यं धर्मं पश्यति ॥ ३१ ॥
व्याख्या—यः=भिक्षुः, हीति निश्चयेन, नियताम् = संयताम्, प्रवृत्तिम्=कार्य-
निर्वाहम्, अवैति =जानाति, नैव=कथमपि नास्ति, अन्यहेतोः = भिन्नकारणात्, नापि
= न तु, अहेतोः =अकारणात्, तत्तत्प्रतीत्य = सकलकारणमाश्रित्य, तत्तत्समवैति=
सर्वमवगच्छति, सः=असौ, नैष्ठिकम्=निष्ठासमन्वितम्, आर्यं धर्मम्=श्रेष्ठाचरणम्,
पश्यति =अवलोकयति ॥ ३१ ॥
हिन्दी—जो भिक्षु यह जानता है कि अभिरुचि का संयमन किसी भिन्न कारण
से या अकारण ही नहीं होता, किन्तु सब कुछ अपने-अपने कारण से ही होता है—वही
भिक्षु नैष्ठिक आर्यधर्म को देखता है ॥ ३१ ॥
शान्तं शिवं निर्जरसं विरागं निःश्रेयसं पश्यति यश्च धर्मम् ।
तस्योपदेष्टारमथार्यवर्यं स प्रेक्षते बुद्धमवाप्तचक्षुः ॥ ३२ ॥
अन्वयः—यः शान्तं शिवं निर्जरसं विरागं निःश्रेयसं धर्मम् अथ चं तस्य उप-
देष्टारम् आर्यवर्यं पश्यति, अवाप्तचक्षुः सः बुद्धं प्रेक्षते ॥ ३२ ॥
व्याख्या—यः =भिक्षुः, शान्तम् = शान्तिमयम्, शिवम् = मङ्गलमयम्, निर्जरसम्
—निर्गता = निःसृता, जरा=वृद्धावस्था यस्य सः तम्, विरागम्—विगतः रागः =
आसक्तिः, यस्य सः तम्=आसक्तिरहितम्, निःश्रेयसम्=माङ्गलिकम्, अथ च=अपि च,
तस्य =धर्मविशेषस्य, उपदेष्टारम् = उपदेशकत्तारम्, आर्यवर्यम्=आर्यश्रेष्ठम्, पश्यति