सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३५५
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = नन्दः, उष्णे = तप्ते, व्यजनात् = वीजनात्,
वातम् = पवनम्, इव = यथा, निर्मथनात् = मन्थनात्, काष्ठाश्रितम् = काष्ठस्य = शमी-
दारोः, आश्रितम् = अवलम्बितम्, अग्निम् = वह्निम्, इव = यथा, खननात् = अवदार-
णात्, अन्तःक्षितिस्थम्—क्षितेः = पृथिव्याः, अन्तः = कुक्षौ, तिष्ठति = विद्यते, इति तम् =
भूमिस्थितम्, अम्भः = सलिलम्, इव = यथा, दुरापम् = दुर्लभम्, लोकोत्तरम् = अलो-
किकम्, वर्त्म = पन्थानम्, आप = प्राप्तवान् ॥ २२ ॥
हिन्दी—जैसे कोई व्यक्ति गर्मी में पंखा डुलाकर हवा प्राप्त करता है, शमीकाठ में
रहनेवाली आग को रगड़कर निकाले, या धरती के नीचे से खोदकर पानी निकाले;
उसी तरह नन्द ने अपने उद्योग से अलौकिक एवं दुर्लभ मार्ग को प्राप्त किया ॥ २२ ॥
सञ्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बद्ध्वा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः ।
क्लेशारिभिश्चित्तरणाजिरस्थैः सार्धं युयुत्सुर्विजयाय तस्थौ ॥ २३ ॥
अन्वयः—सञ्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बद्ध्वा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः चित्तरणाजि-
रस्थैः, क्लेशारिभिः सार्द्धं युयुत्सुः विजयाय तस्थौ ॥ २३ ॥
व्याख्या—सञ्ज्ञानचापः—सञ्ज्ञानमेव = तत्त्वबोधमेव, चापम् = धनुः, यस्य सः,
स्मृतिवर्म—स्मृतिः = आध्यानमेव, वर्म = कवचम्, तत्, बद्ध्वा = परिधार्य, विशुद्धशील-
व्रतवाहनस्थः—विशुद्धम् = पावनम्, शीलव्रतमेव = चरित्रनियममेव, वाहनम् = यानम्,
तस्मिन् तिष्ठतीति सः, चित्तरणाजिरस्थैः—चित्तमेव = हृदयमेव, रणस्य = युद्धस्य,
अजिरम् = प्राङ्गणम्, तस्मिन् तिष्ठन्तीति तैः, क्लेशारिभिः = दोषरिपुभिः, सार्धम् = सह,
युयुत्सुः = युद्धकर्तुमिच्छुः, विजयाय = वशीकरणाय, तस्थौ = स्थितवान् ॥ २३ ॥
हिन्दी—सच्चा ज्ञान रूपी धनुष लेकर, अनुचिन्तनरूपी कवच पहनकर और
विशुद्ध शीलव्रतरूपी सवारी पर सवार होकर वह हृदयरूपी रणाङ्गन में मौजूद दुःख
रूपी दुश्मनों के साथ युद्ध करने की इच्छा से विजय पाने के लिए उठ खड़ा
हुआ ॥ २३ ॥
ततः स बोध्यङ्गशतातशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः ।
मार्गाङ्गमातङ्घवता बलेन शनैः शनैः क्लेशचमूं जगाहे ॥ २४ ॥
अन्वयः—ततः सः बोध्यङ्गशतातशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः मार्गाङ्ग-
मातङ्गवता बलेन शनैः-शनैः क्लेशचमूं जगाहे ॥ २४ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = भिक्षुः, बोध्यङ्गशतातशस्त्रः = अनुचिन्तनादि-
बोध्यङ्गतीक्ष्णशस्त्रः, सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः = सुष्ठुश्रेष्ठोद्यमयाना रूढः, मार्गा-
ङ्गमातङ्घवता = पथाङ्गगजवता, बलेन = सेनया, शनैः-शनैः = मन्दं-मन्दं, क्लेशचमूं =
दोषपताकिनम्, जगाहे = प्रविवेश । • बोध्यङ्गानि च स्मृतिधर्मवीर्यंप्रीतिप्रश्रब्धिसमाधि-
उपेक्षेत्यादि ॥ २४ ॥
हिन्दी—इसके बाद बोधि अङ्गरूपी तेज हथियार लेकर, उत्तम उद्योगरूपी