सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३५६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
सवारी पर चढ़कर, आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग के आठ अङ्गरूपी हाथियों की सेना के साथ
उसने धीरे-धीरे दुःखों की सेना में प्रवेश किया ॥ २४ ॥
स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषत्कैः शत्रून् विपर्यासमयान् क्षणेन ।
दुःखस्य हेतूंश्चतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैर्ददार ॥ २५ ॥
अन्वयः—सः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैः स्मृत्युपस्थानमयैः चतुर्भिः पृषत्कैः विपर्यास-
मयान् दुःखस्य हेतून् चतुरः शत्रून् क्षणेन ददार ॥ २५ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, स्वैः स्वैः = स्वकीयैः स्वकीयैः, प्रचारायतनैः = भ्रमण-
निरतैः, स्मृत्युपस्थानमयैः = आध्यानोपस्थानरूपैः ( उपस्थानन्तु चतुर्विधम्; तद्यथा—
कायानुपश्यना, वेदनानुपश्यना, चित्तानुपश्यना धर्मानुपश्यना च । देहचित्तयोर्वत्तमाना-
वस्थायाः परिज्ञानं तथा तत्प्रतिजागरूकत्वञ्च । विशेषाध्ययनाय सति पट्ठानसुत्त
द्रष्टव्यम् । ), चतुर्भिः पृषत्कैः = चतुःसङ्ख्यकैः बाणैः, विपर्यासमयान् = मिथ्याज्ञानस्व-
रूपान्, दुःखस्य = दोषस्य, हेतून् = कारणान्, चतुरः = चतुःसङ्ख्याकान्, शत्रून् = रिपून्,
क्षणेन = स्तोकेन समयेन, ददार = विदीर्णं कृतवान् । रूपकालङ्कारस्य योजनया बौद्ध-
दर्शनस्य तत्त्वानामत्र विवेचनमस्ति ॥ २५ ॥
हिन्दी—अपने-अपने क्षेत्रों में भ्रमणशील स्मृति-उपस्थानरूपी चार तीरों के द्वारा
अज्ञान युक्त दोष के कारणस्वरूप चार शत्रुओं को उन्होंने पलभर में ही चीर
डाला ॥ २५ ॥
आर्यैर्बलैः पञ्चभिरेव पञ्चचेतः खिलान्यप्रतिमैर्बभञ्ज ।
मिथ्याङ्गनागांश्च तथाङ्गनागैर्विनिर्दुधावाष्टभिरेव सोऽष्टौ ॥ २६ ॥
अन्वयः—सः अप्रतिमैः पञ्चभिः आर्यैः बलैः पञ्चचेतः खिलानि बभञ्ज, तथा
अष्टभिः एव अङ्गनागैः अष्टौ मिथ्याङ्गनागान् च विनिर्दुधाव ॥ २६ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, अप्रतिमैः = निरुपमैः, पञ्चभिः = पञ्चसङ्ख्याकैः, आर्यैः =
श्रेष्ठैः, बलैः = शक्तिभिः, श्रद्धा-वीर्य-स्मृति-समाधि-प्रज्ञा-रूपाणि पञ्चार्यबलानि
भवन्ति तैः, पञ्चचेतः = पञ्चसङ्ख्याकानि मानसिकानि, खिलानि = कीलान्, बभञ्ज =
त्रोटयामास, तथा = तेनैव रूपेण, अष्टभिः = वसुभिः, अङ्गनागैः = आर्यमार्गगजैः,
अष्टाङ्गानि च सम्यग्दृष्टि-सम्यक्वाणीप्रभृतयः । अत्र विशेषाध्ययनाय द्रष्टव्यमस्ति—
परियायसुत्त ( दीघनिकाय ) तथा चेतोखिलसुतन्त ( मज्झिमनिकाय ) । अष्टौ =
अष्टसङ्ख्याकान्, मिथ्याङ्गनागान् = मिथ्याज्ञानाङ्गद्विपान्, च = पुनः, विनिर्दुधाव =
विनिर्दुध्वे । अत्रापि रूपकालङ्कारः ॥ २६ ॥
हिन्दी—उन्होंने अनुपम पांच आर्यबलों के द्वारा पांच मानसिक बाधाओं को तोड़
डाला और आठ आर्यमार्ग अङ्गरूपी हाथियों के द्वारा आठ मिथ्या अङ्गरूपी हाथियों
को दूर भगाया ॥ २६ ॥
अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्वकथङ्कथः सन् ।
विशुद्धशीलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वां फलभूमिमाप ॥ २७ ॥