सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २५७
व्याख्या—एतावत् = इयत्, शीलम्=सदाचारः, इति=इत्थम्, उक्तम् = कथितम्,
समासतः = सङ्क्षेपतः, अयम् = एषः, आचारः=आचरणम्, अस्य = एतस्य, नाशेन =
विनाशेन, न = नहि, प्रव्रज्या = वैराग्यम्, न = नहि, गृहस्थता = गार्हस्थ्यम् ॥ १९ ॥
हिन्दी—इतना ही शील है, संक्षेप में यही आचार है, इनका नाश होने पर न
तो वैराग्य रहेगा और न गार्हस्थ्य ही ॥ १९ ॥
तस्माच्चारित्रसम्पन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर ।
अणुमात्रेष्ववद्येषु भयदर्शी दृढव्रतः ॥ २० ॥
अन्वयः—तस्मात् चारित्रसम्पन्नः इव ब्रह्मचर्यं चर, अणुमात्रेषु अवद्येषु भयदर्शी
दृढव्रतः ॥ २० ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, चारित्रसम्पन्नः=सदाचारनिष्पन्नः, इव = यथा,
ब्रह्मचर्यम् = ब्रह्मचारीव्रतम्, चर = धारय, अणुमात्रेषु = सूक्ष्मेष्वपि, अवद्येषु = दोषेषु,
भयदर्शी—भयम् = भीतिः, पश्यति = अवलोकयतीति भयदर्शी, दृढव्रतः = स्थिरसंयमः,
भव ॥ २० ॥
हिन्दी—अतः सदाचार-सम्पन्न होकर इस ब्रह्मचर्यव्रत का पालन करो; अतिस्वल्प
दोषों से भी डरते हुए अपने व्रत में दृढ रहो ॥ २० ॥
शीलमास्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः ।
स्थानाद्यानीव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धराम् ॥ २१ ॥
अन्वयः—शीलम् आस्थाय श्रेयसि हि सर्वाः क्रियाः वसुन्धरां प्रतिष्ठाय स्थानाद्यानि
कार्याणि इव वर्त्तन्ते ॥ २१ ॥
व्याख्या—शीलम् = स्वभावम्, आस्थाय = आश्रित्य, श्रेयसि = कल्याणे, हि =
इत्यवधारणे, सर्वाः = सकलाः, क्रियाः = कृत्याः, वसुन्धराम् = पृथिव्याम्, प्रतिष्ठाय =
समाश्रित्य, स्थानाद्यानि = स्थिताद्यानि, कार्याणि = कृत्यानि, इव = यथा, वर्त्तन्ते =
भवन्ति ॥ २१ ॥
हिन्दी—शील का सहारा लेकर सभी श्रेयस्कर कार्य सम्पन्न होते हैं, जैसे धरती
के सहारे पर खड़ा होना प्रभृति काम होते हैं ॥ २१ ॥
मोक्षस्योपनिषत् सौम्य ! वैराग्यमिति गृह्यताम् ।
वैराग्यस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानदर्शनम् ॥ २२ ॥
अन्वयः—सौम्य ! मोक्षस्य उपनिषत् वैराग्यम् इति गृह्यताम्; वैराग्यस्यापि
संवेदः संविदः ज्ञानदर्शनम् ॥ २२ ॥
व्याख्या—सौम्य ! = हे प्रियदर्शन ! मोक्षस्य = मुक्तेः, उपनिषत् = आधारः,
वैराग्यम् = अनासक्तिः, इति = एवम्, गृह्यताम् = स्वीक्रियताम्, वैराग्यस्यापि =
विरतेरपि, संवेदः=सम्यग्ज्ञानम्, संविदः=सम्यग्ज्ञानस्य, ज्ञानदर्शनम्, अस्तीति
भावः ॥ २२ ॥

२५८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—हे प्रियदर्शन ! मोक्ष का आधार वैराग्य है, ऐसा जानो। वैराग्य भी
सम्यग्ज्ञान है और सम्यग्ज्ञान का उपनिषत् ज्ञानदर्शन है ॥ २२ ॥
ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिरुपधार्यताम् ।
समाधेरप्युपनिषत् सुखं शारीरमानसम् ॥ २३ ॥
अन्वयः—ज्ञानस्य चैव उपनिषत् समाधिः उपधार्यताम्, समाधेरपि उपनिषत्
शारीरं मानसं सुखम् ( उपधार्यताम् ) ॥ २३ ॥
व्याख्या—ज्ञानस्य = सम्यग्बोधस्य, चैव, उपनिषत् = समीपे उपनिवेशनम्,
समाधिः = अन्तर्ध्यानम्, उपधार्यताम् = ज्ञायताम्, समाधेरपि = अन्तर्ध्यानस्यापि,
उपनिषदं = रहस्यम्, शारीरम् = दैहिकम्, मानसम् = मानसिकम्, सुखम् = आनन्दम्,
उपधार्यताम् = अवबुध्यताम् ॥ २३ ॥
हिन्दी—ज्ञान का रहस्य समाधि समझो, समाधि का भी रहस्य शारीरिक और
मानसिक सुख को जानो ॥ २३ ॥
प्रश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत्परा ।
प्रश्रब्धेरप्युपनिषत् प्रीतिरप्यवगम्यताम् ॥ २४ ॥
अन्वयः—कायमनसः सुखस्य उपनिषत् पराप्रश्रब्धिः, प्रश्रब्धेः अपि उपनिषत्
प्रीतिः अपि अवगम्यताम् ॥ २४ ॥
व्याख्या—कायमनसः = देहचेतसः, सुखस्य = आनन्दस्य, उपनिषद = रहस्यम्,
पुराप्रश्रब्धिः = परमशान्तिः, प्रश्रब्धेरपि = परमशान्तेरपि, उपनिषद=रहस्यम्, प्रीतिः=
प्रेम, अपि, अवगम्यताम् = ज्ञायताम् ॥ २४ ॥
हिन्दी—शारीरिक और मानसिक सुख का रहस्य परमशान्ति है और परम-
शान्ति का रहस्य प्रीति को जानो ॥ २४ ॥
तथा प्रीतेरुपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् ।
प्रामोद्यस्याप्यहृल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा ॥ २५ ॥
अन्वयः—तथा प्रीतेः उपनिषत् परमं प्रामोद्यं मतम्,. प्रामोद्यस्यापि उपनिषत्
कुकृतेषु अकृतेषु वा अहृल्लेखः ॥ २५ ॥
व्याख्या—तथा = तेनैव रूपेण, प्रीतेः = प्रेम्णः, उपनिषत् = रहस्यम्, परमम् =
उत्तमम्, प्रामोद्यम् = अत्यानन्दम्, मतम् = स्मृतम्, प्रामोद्यस्यापि = आनन्दस्यापि,
उपनिषत् = आधारः, कुकृतेषु = दुवृत्तेषु, अकृतेषु = अपकर्मसु, वा=अथवा, अहृल्लेखः—
हृदि हृदः वा लेखः हृल्लेखः, न हृल्लेखः अहृल्लेखः = अहृत्संसर्गं इति ॥ २५ ॥
हिन्दी—प्रेम का रहस्य परमानन्द माना गया है और आनन्द का भी उपनिषद
है—कुकर्मों और अपकर्मों से मन में पीड़ा का न होना ॥ २५ ॥
अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषच्छुचिः ।
अतः शीलं नयत्यग्रयमिति शीलं विशोधय ॥ २६ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २४९
अन्वयः—अहृल्लेखस्य मनसः तु उपनिषत् शुचिः शीलम्, इति शीलम् अग्रयं
नयति, अतः शीलं विशोधय ॥ २६ ॥
व्याख्या—अहृल्लेखस्य = अपीडितस्य, मनसः = चित्तस्य, तु उपनिषद् = आधारः,
शुचिः = पावनम्, शीलम् = स्वभावः, इति = इत्थम्, शीलम् = आचारम्, अग्रयम् =
प्राधान्यम्, नयति = श्रेष्ठत्वसमीपमानयति, अतः = अस्मादेव कारणात्, शीलम् =
आचारं, विशोधय = विशेषतः परिष्कारं कुरु ॥ २६ ॥
हिन्दी—मानसिक पीड़ा के अभाव का रहस्य है—पवित्र शील। इस तरह
शील की ही प्रधानता है। अतः श्रेष्ठता की ओर ले जानेवाला अग्रसर इस शील को
ही पवित्र करो ॥ २६ ॥
शीलनाच्छीलमित्युक्तं शीलनं सेवनादपि ।
सेवनं तन्निदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् ॥ २७ ॥
अन्वयः—शीलनात् शीलम् इति उक्तम्, शीलनमपि सेवनात् सेवनं च
तन्निदेशात् निदेशश्च तदाश्रयात् ( भवति ) ॥ २७ ॥
व्याख्या—शीलनात् = पौनःपुनिकाभ्यासात्, शीलम् = सञ्जीवनम्, इति = एवम्,
उक्तम् = कथितम्, शीलनमपि = अनेकधाऽभ्यासोऽपि, सेवनात् = उपासनात्, सेवनम्
= निषेवणम्, च = पुनः, तन्निदेशात् = तदुत्कटेच्छायाः, निदेशश्च = तदासक्तिश्च,
तदाश्रयात् = तदवष्टम्भात्, भवति ॥ २७ ॥
हिन्दी—शीलन से शील कहा गया है, शीलन सेवन, अर्थात् बार-बार के
अभ्यास से होता है; सेवन किसी वस्तु की उत्कट इच्छा होने से होता है और इच्छा
उसके ही आश्रय से होती है ॥ २७ ॥
शीलं हि शरणं सौम्य ! कान्तार इव दैशिकः ।
मित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलमेव च ॥ २८ ॥
अन्वयः—सौम्य ! शीलं हि कान्तारे दैशिकः इव शरणं मित्रं बन्धुश्च रक्षा च
धनं च बलमेव च भवति ॥ २८ ॥
व्याख्या—सौम्य ! = हे विनम्र ! शीलम् = सदाचरणम्, हि = इति निश्चयेन,
कान्तारे = महद्वने, दैशिकः = मार्गदर्शकः, इव = यथा, शरणम् = शरण्यम्, मित्रम् =
सुहृदम्, बन्धुश्च = सजातीयश्च, रक्षा च = त्राणञ्च, धनञ्च = वैभवञ्च, बलमेव च =
शक्तिरेव च, भवति = अस्ति ॥ २८ ॥
हिन्दी—हे विनत ! शील ही शरण है, घोर जंगल में पथ-प्रदर्शक की तरह है;
मित्र, बन्धु, रक्षक, धन और बल है ॥ २८ ॥
यतः शीलमतः सौम्य ! शीलं संस्कृतुमर्हसि ।
एतत्स्थानमन्यान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनाम् ॥ २९ ॥
अन्वयः—सौम्य ! यतः शीलम् एतत्स्थानम् अतः शीलं संस्कृतुमर्हसि, मोक्षां-
रम्भेषु योगिनाञ्च अनन्यम् ( अस्ति ) ॥ २९ ॥

२६० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—सौम्य ! = हे विनम्र ! यतः = यस्मात् कारणात्, शीलम् = सत्या-
चरणम्, एतत्स्थानम् = एवंविधमस्ति, अतः = अनेन कारणेन, शीलम् = आचारम्,
संस्कर्त्तुम् = परिष्कर्त्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि, मोक्षारम्भेषु = मोक्षोपक्रान्तेषु, योगि-
नाञ्च = तापसानाञ्च, अनन्यम् = अद्वितीयमस्ति ॥ २९ ॥
हिन्दी—क्योंकि शील ऐसा है, अतः तुम्हें इस शील को परिष्कृत करना चाहिए।
मुक्ति के लिए प्रारम्भ करनेवाले योगियों के लिए भी यह एकमात्र सहारा है ॥२९॥
ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुमर्हसि ॥ ३० ॥
अन्वयः—ततः स्मृतिम् अधिष्ठाय स्वभावतः चपलानि इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः
निवारयितुम् अर्हसि ॥ ३० ॥
व्याख्या—ततः = तस्मात्, स्मृतिम् = आध्यानम्, अधिष्ठाय = व्यवस्थितं कृत्वा,
स्वभावतः = प्रकृत्या, चपलानि = चञ्चलानि, इन्द्रियाणि = करणानि, इन्द्रियार्थेभ्यः =
उपभोग्येभ्यः, निवारयितुम् = दूरीकर्त्तुम्, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ३० ॥
हिन्दी—तब अपनी बुद्धि को स्थिर कर तुम्हें स्वभाव से चंचल इन्द्रियों को
विषयों से हटाना चाहिए ॥ ३० ॥
भेतव्यं न तथा शत्रोर्नग्नेर्नहेर्न चाशनेः ।
इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजस्रं हि हन्यते ॥ ३१ ॥
अन्वयः—तथा न शत्रोः न अग्नेः न अहेः न अशनेः भेतव्यम्, यथा स्वेभ्यः
इन्द्रियेभ्यः हि तैः अजस्रं हन्यते ॥ ३१ ॥
व्याख्या—तथा = तद्वत्, न शत्रोः = नारातेः, न = नहि, अग्नेः = वह्नेः, न =
नहि, अहेः = नागात्, न अशनेः = न वज्रात्, भेतव्यम् = भयं कुर्यात्, यथा = येन
प्रकारेण, स्वेभ्यः = स्वकीयेभ्यः, इन्द्रियेभ्यः = करणेभ्यः, हि = यतः, तैः = विषयैः,
अजस्रम् = सततम्, हन्यते = प्रह्रियते ॥ ३१ ॥
हिन्दी—दुश्मन, सांप, आग या वज्र से भी उतना नहीं डरना चाहिए जितना
अपनी ही इन्द्रियों से; क्योंकि वे निरन्तर प्रहार करती रहती है ॥ ३१ ॥
द्विषद्भिः शत्रुभिः कश्चित् कदाचित् पीड्यते न वा ।
इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च ॥ ३२ ॥
अन्वयः—द्विषद्भिः शत्रुभिः कश्चित् कदाचित् पीड्यते, न वा इन्द्रियैः सर्वः सर्वत्र
च सदैव च बाध्यते ॥ ३२ ॥
व्याख्या—द्विषद्भिः = द्वेषणैः, शत्रुभिः = अरिभिः, कश्चित् = कोऽपि, कदाचित् =
कदापि, पीड्यते = कष्टं भवति, न वा = अथवा नाऽपि भवति, इन्द्रियैः = करणैः, सर्वः
= अखिलः, सर्वत्र = सर्वतोभावेन सर्वस्मिन् स्थाने, च = पुनः, सदैव च = सततञ्च,
बाध्यते = पीड्यते ॥ ३२ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २६१
हिन्दी—द्वेष करने वाले दुश्मनों से कोई कभी पीड़ित होता है, अथवा नहीं भी;
किन्तु इन्द्रियों से सभी सब जगह, सब समय पीड़ित होते हैं ॥ ३२ ॥
न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः ।
कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—शत्रुप्रभृतिभिः हतः च नरकं न प्रयाति, चपलैः इन्द्रियैः हतस्तु निघ्नः
तत्र कृष्यते ॥ ३३ ॥
व्याख्या—शत्रुप्रभृतिभिः =सपत्नादिभिः, हतः=मारितः, च=पुनः, नरकम् =
दुःखपूर्णस्थानम्, न=नहि, प्रयाति=याति, चपलैः = चञ्चलैः, इन्द्रियैः = करणैः,
हतस्तु = मारितस्तु, निघ्नः = पराश्रितः, तत्र = नरके, कृष्यते=कर्षयित्वा नीयते ॥३३॥
हिन्दी—दुश्मनों के हाथ मरकर मनुष्य नरक नहीं जाता है, किन्तु चंचल इन्द्रियों
का मारा बेचारा घसीटकर नरक ले जाया जाता है ॥ ३३ ॥
हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्दं भवति वा न वा ।
इन्द्रियैर्बाध्यमानस्य हार्दं शारीरमेव च ॥ ३४ ॥
अन्वयः—तैः हन्यमानस्य हार्दं दुःखं भवति, वा न वा इन्द्रियैः बाध्यमानस्य हार्दं
शारीरम् एव च दुःखं भवति ॥ ३४ ॥
व्याख्या—तैः=अरिभिः, हन्यमानस्य=ताड्यमानस्य, हार्दम्=हार्दिकम्, दुःखम्
=पीडाम्, भवति=जायते, वा न वा=अथवा नापि भवति, इन्द्रियैः=करणैः,
बाध्यमानस्य=हन्यमानस्य, हार्दम् = मानसम्, शारीरम् = दैहिकञ्च, दुःखम्=
कष्टम्, भवति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—उन दुश्मनों से मारे जाने पर किसी को मानसिक दुःख होता है या
नहीं भी होता है, किन्तु इन इन्द्रियों से पीड़ित होने वाले को शारीरिक एवं मानसिक
दोनों ही कष्ट होते हैं ॥ ३४ ॥
सङ्कल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः ।
चिन्तापुङ्खा रतिफला विषयाकाशगोचराः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—सङ्कल्पविषदिग्धाः हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः चिन्तापुङ्खाः रतिफलाः
विषयाकाशगोचराः ( सन्ति ) ॥ ३५ ॥
व्याख्या—सङ्कल्पविषदिग्धाः—सङ्कल्पः = चिकीर्षाः, एव विषः=गरलः, तेन
दिग्धाः = लिप्ताः, हि=यत:, पञ्चेन्द्रियमयाः=पञ्चकरणयुक्ताः, शराः=बाणाः,
चिन्तापुङ्खाः = उद्वेगपक्षाः, रतिफलाः—रतिः=प्रीतिः, एव फलम्=परिणामम्, येषां
ते, विषयाकाशगोचराः—विषयाः=इन्द्रियाः, एव आकाशः=गगनम्, तस्मिन्
गोचराः = इन्द्रियगम्याः सन्ति ॥ ३५ ॥
हिन्दी—संकल्प रूपी विष से लिप्त पञ्चेन्द्रियरूपी तीर, चिन्ताएं जिनकी पांखें
हैं और रति ही जिनका लक्ष्य है—विषय रूपी आकाश में चलते हैं ॥ ३५ ॥

२६२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
मनुष्यहरिणान् घ्नन्ति कामव्याधेरिता हृदि ।
विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—कामव्याधेरिताः मनुष्यहरिणान् हृदि घ्नन्ति यदि ते न विहन्यन्ते, ततः
तैः क्षताः पतन्ति ॥ ३६ ॥
व्याख्या—कामव्याधेरिताः—कामः = मदनः, एव व्याधः=लुब्धकः, तेन इरिताः=
प्रेरिताः, मनुष्यहरिणान्—मनुष्यः = मानवः, एव हरिणः = मृगस्तान्, हृदि = हृदये,
घ्नन्ति = प्रहरन्ति, यदि = चेत्, ते = शराः, न = नहि, विहन्यन्ते = वार्यन्ते, ततः तैः
=शरैः, क्षताः = हताः, पतन्ति = च्यवन्ति ॥ ३६ ॥
हिन्दी—काम रूपी बहेलिए के द्वारा चलाये गये वे तीर मानवरूपी हिरन के
हृदय में घुसते हैं, यदि उन्हें रोका न जाय तो उससे घायल होकर मनुष्य गिर
जाते हैं ॥ ३६ ॥
नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा ।
निपतन्तो निवार्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा ॥ ३७ ॥
अन्वयः—नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा महता स्मृतिवर्मणा निपतन्तः
ते निवार्याः ॥ ३७ ॥
व्याख्या—नियमः = व्यवस्था, एव अजिरः = चत्वरः, तस्मिन् संस्थेन = स्थितेन,
धैर्यकार्मुकधारिणा—धैर्यः = धृतिरेव, कार्मुकंः = चापस्तं धारयति = ग्रहणं करोति,
तेन, महता = कठोरेण, स्मृतिवर्मणा—स्मृतिः = अनुचिन्तनम्, एव वर्म = कवचम्,
यस्य तेन, निपतन्तः = पतन्तः, ते = शराः, निवार्याः = अपसारणीयाः सन्तीति ॥३७॥
हिन्दी—नियम रूपी आंगन में खड़ा होकर, धीरज रूपी धनुष धारण कर स्मृति
रूपी कठोर कवच पहन कर, उन गिरते हुए तीरों को रोकना चाहिए ॥ ३७ ॥
इन्द्रियाणामुपशमादरीणां निग्रहादिव ।
सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—इन्द्रियाणां उपशमात् अरीणां निग्रहात् इव ते यत्र तत्र वा सुखं
स्वपिति गतोद्धवः वा आस्ते ॥ ३८ ॥
व्याख्या—इन्द्रियाणाम् = करणानाम्, उपशमात्=निग्रहात्, अरीणाम् = शत्रूणाम्,
निग्रहात् = उपशमात्, इव = यथा, ते = जनाः, यत्र तत्र = यस्मिन् तस्मिन् स्थाने,
वा = अथवा, सुखम् = सहर्षम्, स्वपिति = शयनं करोति, गतोद्धवः = अनुचिन्तन-
रहितः, वा = अथवा, आस्ते = तिष्ठति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—इन्द्रियों के शान्त होने पर मनुष्य उसी तरह निश्चिन्त हो जाता है, जैसे
दुश्मन के शान्त हो जाने पर कोई व्यक्ति जहाँ-तहाँ सोता है या बैठता है ॥ ३८ ॥
तेषां हि सततं लोके विषयानभिकाङ्क्षताम् ।
संविन्नैवास्ति कार्पण्याच्छूनामाशावतामिव ॥ ३९ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २६३
अन्वयः—लोके हि सततं विषयान् अभिकाङ्क्षतां तेषां कार्पण्यात् आशावतां
शूनामिव संवित् नैव अस्ति ॥ ३९ ॥
व्याख्या—लोके = संसारे, हि = इति निश्चयेन, सततम् = सर्वदा, विषयान् =
भोगान्, अभिकाङ्क्षताम् = अभिलषिताम्, तेषाम् = जनानाम्, कार्पण्यात् = दैन्यात्,
आशावताम् = तृष्णावताम्, शूनामिव = कुक्कुराणामिव, संवित् = ज्ञानम्, नैवास्ति
= न विद्यते ॥ ३९ ॥
हिन्दी—तृष्णावान् कुत्ते की तरह संसार में सदा विषयों की अभिलाषा करने
वालों का ज्ञान नष्ट हो जाता है ॥ ३९ ॥
विषयैरिन्द्रियग्रामो न तृप्तिमधिगच्छति ।
अजस्रं पूर्यमाणोऽपि समुद्रः सलिलैरिव ॥ ४० ॥
अन्वयः—विषयैः इन्द्रियग्रामः तृप्तिं न अधिगच्छति, सलिलैः अजस्रं पूर्यमाणोऽपि
समुद्रः इव ॥ ४० ॥
व्याख्या - विषयैः = भोगैः, इन्द्रियग्रामः = करणसमूहः, तृप्तिम् = तुष्टिम्, न =
नहि, अधिगच्छति = याति, यथा—सलिलैः = जलैः, अजस्रम् = सततम्, पूर्यमाणोऽपि
= सम्पूरितोऽपि, समुद्रः = सागरः, तुष्टिं न प्राप्नोति ॥ ४० ॥
हिन्दी—विषयों के उपभोग से इन्द्रियां सन्तुष्ट नहीं होती, ठीक उसी तरह जैसे
निरन्तर जल की आपूर्त्ति होते रहने पर भी समुद्र नहीं भरता है ॥ ४० ॥
अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यमिहेन्द्रियैः ।
निमित्तं तत्र न ग्राह्यमनुव्यञ्जनमेव च ॥ ४१ ॥
अन्वयः—इन्द्रियैः स्वे-स्वे गोचरे अवश्यं वर्तितव्यम्, तत्र निमित्तम् अनुव्यञ्जनम्
एव च न ग्राह्यम् ॥ ४१ ॥
व्याख्या—इन्द्रियैः = करणैः, स्वे-स्वे = स्वकीये-स्वकीये, गोचरे = विषये, अवश्यम्
= नियतम्, वर्त्तितव्यम् = व्यवहर्त्तव्यम्, तत्र = तस्मिन् विषयेषु, निमित्तम् = लिङ्गा-
दिकम्, अनुव्यञ्जनम् = अनुरञ्जनम्, एव च न = नहि, ग्राह्यम् = स्वीकर्त्तव्यम् ॥ ४१ ॥
हिन्दी—इन्द्रियां तो अपने-अपने विषय में रहेगी ही, किन्तु उनमें निमित्त अर्थात्
लिङ्ग, आकृति आदि और अनुरंजन को स्वीकार नहीं करना चाहिए ॥ ४१ ॥
आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमात्रे व्यवस्थितः ।
स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमर्हसि ॥ ४२ ॥
अन्वयः—चक्षुषा रूपं विलोक्य धातुमात्रे व्यवस्थितः स्त्री वा पुरुषो वा इति
कल्पयितुं न अर्हसि ॥ ४२ ॥
व्याख्या—चक्षुषा = लोचनेन, रूपम् = आकृतिम्, अर्थात् नेत्रग्राह्यविषयम्,
विलोक्य = दृष्ट्वा, धातुमात्रे = पृथिव्यादितत्त्वमात्रे, व्यवस्थितः = अवस्थितः सन्,
स्त्री वा = नारी वा, पुरुषो वा = नरो वा, इति = एवम्, कल्पयितुम् = चिन्तयितुम्, न
= नहि, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ४२ ॥

२६४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—आँखों से रूप को देखकर पृथिवी प्रभृति पञ्चतत्त्व से निर्मित यह देह है—
ऐसा ही अपना ध्यान स्थिर करना चाहिए। यह स्त्री है या पुरुष है—ऐसी कल्पना
नहीं करनी चाहिए ॥ ४२ ॥
.स चेत् स्त्रीपुरुषग्राहः क्वचिद्विद्येत कश्चन ।
शुभतः केशदन्तादीन्नानुप्रस्थातुमर्हसि ॥ ४३ ॥
अन्वयः—स चेत् क्वचित् कश्चन स्त्रीपुरुषग्राहः विद्येत, केशदन्तादीन् शुभतः
अनुप्रस्थातुं न अर्हसि ॥ ४३ ॥
व्याख्या—स चेत् = यदि, क्वचित् = कुत्राऽपि, कश्चन = कोऽपि, स्त्रीपुरुषग्राहः—
स्त्री च = नारी च, पुरुषश्च = नरश्च, तयोः ग्राहः = अवहारः इति, विद्येत = भवेत्,
तर्हि केशदन्तादीन् = कचदशनप्रभृतीन्, शुभतः = सौन्दर्यात्, अनुप्रस्थातुम् = अनुगन्तुम्,
न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ४३ ॥
हिन्दी—यह स्त्री है या पुरुष है—यदि ऐसी कोई समझ कहीं हो जाय तो केश,
दांत आदि में तुम्हें उनका रूप-सौन्दर्य नहीं देखना चाहिए ॥ ४३ ॥
नापनेयं ततः किञ्चित् प्रक्षेप्यं नापि किञ्चन ।
द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृशं च यथा च यत् ॥ ४४ ॥
अन्वयः—ततः न किञ्चित् अपनेयं नाऽपि किञ्चन प्रक्षेप्यं यादृशं यथा च यत्
च भूतं भूततः द्रष्टव्यम् ॥ ४४ ॥
व्याख्या—ततः = तद्रूपात्, न = नहि, किञ्चित् = किमपि, अपनेयम् = असंलग्ने-
यम्, नाऽपि = न तु, किञ्चन = किमपि, प्रक्षेप्यम् = अपासनीयम्, यादृशम् = यत्स्व-
रूपम्, यथा च = यत्प्रकारञ्च, यच्च = यत्किञ्चिदपि, भूतम् = तथ्यम्, भूततः =
यथार्थतः, द्रष्टव्यम् = अवलोकनीयम् ॥ ४४ ॥
हिन्दी—उस रूप में न कुछ जोड़ना चाहिए और न कुछ हटाना चाहिए, उस
प्राणी के स्वरूप को देखना चाहिए कि वह कैसा है ? कैसे हैं ? और क्या है ? ॥४४॥
एवं ते पश्यतस्तत्त्वं शश्वदिन्द्रियगोचरम् ।
भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौर्मनस्ययोः ॥ ४५ ॥
अन्वयः—एवम् इन्द्रियगोचरं तत्त्वं शश्वत् पश्यतः ते अभिध्यादौर्मनस्ययोः
पदस्थानं न भविष्यति ॥ ४५ ॥
व्याख्या—एवम् = अनेन प्रकारेण, इन्द्रियगोचरम् = करणविषयं, तत्त्वम् = सारम्,
शश्वत् = अक्षयः, पश्यतः = अवलोकयतः, ते = तव, अभिध्यादौर्मनस्ययोः—अभिध्या
= स्पृहा, दौर्मनस्यम् = दुष्टबुद्धिः, तयोः, पदस्थानम् = शरण्यम्, न = नहि, भविष्यति
= भविता ॥ ४५ ॥
हिन्दी —इस तरह वे निरन्तर दृष्टिगोचर तत्त्व को देखते हुए भी लोभ और
संताप तुम्हारे दिल में जगह नहीं पा सकेंगे ॥ ४५ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २६५
अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् ।
अरिर्मित्रमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः ॥ ४६ ॥
अन्वयः—अभिध्या प्रियरूपेण प्रियवाक् कलुषाशयः अरिः मित्रमुखेन इव कामा-
त्मकं जगत् हन्ति ॥ ४६ ॥
व्याख्या—अभिध्या = लोभः, प्रियरूपेण = मनोहररूपेण, प्रियवाक् = मधुरवचनः,
कलुषाशयः = मलिनमानसः, अरिः = शत्रुः, मित्रमुखेन = सुहृदाननेन, इव = यथा,
कामात्मकम् = रागासक्तम्, जगत् = संसारम्, हन्ति = विनश्यति । उपमा-
लङ्कारोऽत्र ॥ ४६ ॥
हिन्दी—लिप्सा आकर्षक रूप द्वारा विषयासक्त जगत् की हत्या करती है, जैसे
शत्रु मित्र की तरह मुख से प्रियवचन कहता हुआ बुराई करता है ॥ ४६ ॥
दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः ।
मोहाद्येनानुवृत्तेन पर

२६६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—विषये = भोगे, प्रवृत्तम् = परायणम्, अपि = चेत्, इन्द्रियम् = करणम्,
तावत् = तावत्कालपर्यन्तम्, न = नहि, सज्जते = संलग्नो भवति, यावत् = यावत्काल-
पर्यन्तम्, तत्र = तस्मिन् रागे, मनसः = चित्तः, परिकल्पः = निश्चयः, न = नहि,
प्रवर्त्तते = प्रवृत्तो भवति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—विषय के सम्पर्क में रहकर भी ये इन्द्रियां तब तक उनमें आसक्त नहीं
होतीं, जब तक तत्सम्बन्धी मानसिक संकल्प नहीं होता है ॥ ४९ ॥
इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः ।
विषयात् परिकल्पाच्च क्लेशाग्निर्जायते तथा ॥ ५० ॥
अन्वयः—इन्धने वायौ च सति यथा पावकः ज्वलति, तथा विषयात् परिकल्पात्
च क्लेशाग्निः जायते ॥ ५० ॥
व्याख्या—इन्धने = ज्वालनकाष्ठे, वायौ = पवने, च = पुनः, सति = भवति, यथा
= येन प्रकारेण, पावकः = वह्निः, ज्वलति = प्रज्वलति, तथा = तेनैव प्रकारेण, विष-
यात् = भोगात्, परिकल्पात् = सङ्कल्पात्, च = पुनः, क्लेशाग्निः = दुःखानलः, जायते
= सम्पद्यते ॥ ५० ॥
हिन्दी—जैसे जलावन और हवा के संयोग से आग जलती है, वैसे ही विषय
और संकल्प के संयोग से क्लेशरूपी आग जलती है ॥ ५० ॥
अभूतपरिजल्पेन विषयस्य हि बध्यते ।
तमेव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते ॥ ५१ ॥
अन्वयः—विषयस्य अभूतपरिकल्पेन हि बध्यते, तमेव विषयं भूततः पश्यन्
परिमुच्यते ॥ ५१ ॥
व्याख्या—विषयस्य = रागस्य, अभूतपरिकल्पेन—अभूतः = अयथार्थः, परिकल्पः
= चिन्तनम्, तेन, हि = इति निश्चयेन, बध्यते = बन्धतां याति, तमेव = पूर्वनिर्दिष्ट-
भोगमेव, भूततः = यथार्थतः, पश्यन् = अवलोकयन्, परिमुच्यते = मुक्तो भवति ॥५१॥
हिन्दी—वासना की अयथार्थ कल्पना से मनुष्य बन्धन में पड़ जाता है और उसी
विषय को ठीक-ठीक देखता हुआ मुक्त हो जाता है ॥ ५१ ॥
दृष्ट्वैकं रूपमन्यो हि रज्यतेऽन्यः प्रदुष्यति ।
कश्चिद्भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो घृणायते ॥ ५२ ॥
अन्वयः—एकं हि रूपं दृष्ट्वा अन्यः रज्यते, अन्यः प्रदुष्यति, कश्चित् मध्यस्थः
भवति, तथैव अन्यः घृणायते ॥ ५२ ॥
व्याख्या—एकं हि = एकमात्रमेव हि, रूपम् = आकृतिम्, दृष्ट्वा = अवलोक्य,
अन्यः = कश्चित्, रज्यते = अनुरज्यते, अर्थात् आसक्तो भवति, अन्यः = अपरः,
पूर्वोक्तरूपमेव दृष्ट्वा, प्रदुष्यति = दोषयुक्तो भवति, कश्चित् = कोऽप्यन्यः, मध्यस्थः =
तटस्थो भवति, अन्यः = कोऽप्यपरः, तथैव = तस्मिन्नेव रूपे, घृणायते = घृणां
करोति ॥ ५२ ॥

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २६७
हिन्दी—एक ही रूप को देखकर कोई उससे अनुराग करता है, कोई दोष देखता
है, कोई उदासीन रहता है तो कोई घृणा करता है ॥ ५२ ॥
अतो न विषयो हेतुर्बन्धाय न विमुक्तये ।
परिकल्पविशेषेण सङ्गो भवति वा न वा ॥ ५३ ॥
अन्वयः—अतः विषयः न बन्धाय हेतुः न विमुक्तये, परिकल्पविशेषेण सङ्गः
भवति वा न वा ॥ ५३ ॥
व्याख्या—अतः=अनेन हेतुना, विषयः=रागः, न=नहि, बन्धाय=बन्धनाय,
न=नहि, विमुक्तये=बन्धनमोचनाय, हेतुः=कारणं, भवति, परिकल्पविशेषेण=
कल्पनाविशिष्टेन, सङ्गः=आसक्तिः, भवति=जायते, वा न वा=अथवा न
भवति ॥ ५३ ॥
हिन्दी—अतः विषय न तो बन्धन का कारण है और न मुक्ति का हेतु, यह तो
विशेष कल्पना के कारण आसक्ति होती भी है और नहीं भी होती है ॥ ५३ ॥
कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः ।
इन्द्रियाणि ह्यगुप्तानि दुःखाय च भवाय च ॥ ५४ ॥
अन्वयः—तस्मात् परमयत्नेन इन्द्रियसंवरः कार्यः, हि अगुप्तानि इन्द्रियाणि दुःखाय
च भवाय च भवन्ति ॥ ५४ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तस्मात् कारणात्, परमयत्नेन—परमश्चासौ यत्नः परम-
यत्नः=कठोरप्रयत्नस्तेन, इन्द्रियसंवरः—इन्द्रियाणाम्=करणानाम्, संवरः=संरक्षणम्,
कार्यः=विधेयः, हि=यतः, अगुप्तानि—न गुप्तानि अगुप्तानि=अरक्षितानि, इन्द्रि-
याणि=करणानि, दुःखाय=क्लेशाय, च=पुनः, भवाय च=पुनर्जन्मग्रहणाय
भवति ॥ ५४ ॥
हिन्दी—अतएव प्रयत्नपूर्वक इन्द्रियों का नियंत्रण करना चाहिए, क्योंकि
अनियंत्रित इन्द्रियां दुःख और पुनर्जन्म का कारण बन जाती है ॥ ५४ ॥
( प्रक्षिप्तोऽयं श्लोकः )
कामभोगभोगवद्भिरात्मदृष्टिदृष्टिभिः
प्रमादनैकमूर्द्धभिः प्रहर्षलोलजिह्वकैः ।
इन्द्रियोरगैर्मनोबिलाश्रयैः स्पृहाविषैः
शमागदादृते न दष्टमस्ति यच्चिकित्सेत् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—कामभोगभोगवद्भिः आत्मदृष्टिदृष्टिभिः प्रहर्षलोलजिह्वकैः स्पृहाविषैः
प्रमादनैकमूर्द्धभिः मनोबिलाश्रयैः इन्द्रियोरगैः यद् दष्टम् अस्ति, शमागदात् ऋते न
चिकित्सेत् ॥ ५५ ॥
व्याख्या—कामभोगभोगवद्भिः=वासनासक्तिफलैः, आत्मदृष्टिदृष्टिभिः=स्वीय-
दृष्टिनयनैः, प्रहर्षलोलजिह्वकैः—प्रहर्षः=अत्यानन्दः, एव लोलः=चपलः, जिह्वकः=

२६८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
रसना, येषां तैः, स्पृहाविषैः—स्पृहा = अभिलाषा, एव विषम् = गरलम्, येषां तैः,
प्रमादनैकमूर्द्धभिः = अनवधानतैकशिरोभिः, मनोबिलाश्रयैः—मनः = चित्तः, एव
बिलम् = विवरम्, तदेवाश्रयः = आधारस्तैः, इन्द्रियोरगैः—इन्द्रियाणि = करणानि,
एव उरगैः = सर्पैः, यत् = यः, दष्टम् = दंशितम्, अस्ति = भवति, शमागदात् ऋते
= शान्त्यौषध्यतिरिक्तात्, न = नहि, चिकित्सेत् = चिकित्साऽस्ति ॥ ५५ ॥
हिन्दी—कामभोग जिनके फल हैं, आत्मभाव जिनकी आँखें हैं, आलस्य जिनके
अनेक शिर हैं, अत्यानन्द जिनकी चंचल रसनाएँ हैं, मन ही जिनके निवास के लिए
बिल हैं, इच्छाएँ जिनकी जहर हैं—ऐसे इन्द्रिय रूपी साँपों ने जिन्हें डँस लिया है,
उसकी चिकित्सा शान्तिरूपी विषनाशक औषधि छोड़कर किसी अन्य ओषधि से नहीं
हो सकती ॥ ५५ ॥
तस्मादेषामकुशलकराणामरीणां
चक्षुर्घाणश्रवणरसनस्पर्शनानाम् ।
सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमत्तो
मास्मिन्नर्थे क्षणमपि कृथास्त्वं प्रमादम् ॥ ५६ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये शीलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥१३॥
अन्वयः—तस्मात् सर्वासु अवस्थासु चक्षुर्घाणश्रवणरसनस्पर्शनानाम् एषाम् अकुशल-
कराणाम् अरीणां विनियमात् अप्रमत्तः भव, अस्मिन् अर्थे त्वं क्षणमपि प्रमादं मा
कृथाः ॥ ५६ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, सर्वासु = सकलासु, अवस्थासु, चक्षुर्घाणश्रवण-
रसनस्पर्शनानाम् = नयननासिकाकर्णरसनात्वगादीनाम्, एषाम् = एतेषाम्, अकुशल-
कराणाम्—करोतीति करः, कुशलस्य करः कुशलकरः, न कुशलकरः अकुशलकरस्तेषां
= क्लेशकराणाम्, अरीणाम् = रिपूणाम्, विनियमात् = नियन्त्रणात्, प्रमादम् =
आलस्यम्, मा कृथाः = न कुरु ॥ ५६ ॥
हिन्दी—अतः सभी अवस्थाओं में दृष्टि, घ्राण, श्रवण, आस्वाद और स्पर्श—इन
बुराई करने वाले शत्रुओं का नियंत्रण करने में सावधान रहो । इस विषय में तुम
क्षणभर भी प्रमाद मत करो ॥ ५६ ॥
सौन्दरनन्द महाकाव्य में शील और इन्द्रिय-संयम नामक त्रयोदश सर्ग समाप्त ॥१३॥

चतुर्दशः सर्गः
आदिप्रस्थानः
इन्द्रिय विजय हेतु साधक प्रस्थान प्रथम जब करते हैं ।
देवलोक से और अधिक सुख शान्तचित्त हो पाते हैं ॥
अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरम् ।
भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ स्मृतिकवाटेन इन्द्रियसंवरं पिधाय ध्यानाय च अनामयाय भोजने
मात्राज्ञः भव ॥ १ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, स्मृतिकवाटेन = चिन्तनकपाटेन, इन्द्रियसंवरम् =
करणसंवरम्, पिधाय = आवरणं कृत्वा, ध्यानाय = चित्तस्थैर्याय, च = पुनः, अना-
मयाय = स्वास्थ्यलाभाय, भोजने = भक्षणे, मात्राज्ञः = मात्रां जानातीति मात्राज्ञः =
परिमाणविद्, भव = स्याः । स्मृतौ कपाटारोपेण रूपकालङ्कारः ॥ १ ॥
हिन्दी—स्मरण रूपी किवाड़ से इन्द्रिय रूपी बाँध को बन्द कर ध्यान और
आरोग्य के लिए भोजन की मात्रा निश्चित करो ॥ १ ॥
प्राणापानौ निगृह्णाति ग्लानिनिन्द्रे प्रयच्छति ।
कृतो ह्यत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमम् ॥ २ ॥
अन्वयः—अत्यर्थं हि कृतः आहारः प्राणापानौ निगृह्णाति, ग्लानिनिन्द्रे प्रयच्छति
च पराक्रमं विहन्ति ॥ २ ॥
व्याख्या—अत्यर्थम् = अत्यन्तम्, हि = यतः, कृतः = विहितः, आहारः = भक्षणम्,
प्राणापानौ = प्राणापानाख्यौ वायू ( वायुर्भवति पञ्चधा; तद्यथा—प्राण-अपान-व्यान-
उदान-समानाश्चेति ), निगृह्णाति = प्रतिरुणद्धि, ग्लानिनिन्द्रे = अवसादस्वापौ, प्रयच्छति
= ददाति, च = पुनः, पराक्रमम् = शौर्यम्, विहन्ति = विनश्यति ॥ २ ॥
हिन्दी—यदि अधिक खा लिया जाय तो प्राण और अपान वायु में रुकावट
आती है, अवसाद होता है, नींद आती है तथा पराक्रम नष्ट हो जाता है ॥ २ ॥
यथा चात्यर्थमाहारः कृतोऽनर्थाय कल्पते ।
उपयुक्तस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ॥ ३ ॥
अन्वयः—यथा च अत्यर्थं कृतः आहारः अनर्थाय कल्पते, तथा उपयुक्तः अत्यल्पः
सामर्थ्याय न कल्पते ॥ ३ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, च = पुनः, अत्यर्थम् = अत्यधिकम्, कृतः =
भुक्तः, आहारः = भोजनम्, अनर्थाय = अनिष्टाय, कल्पते = भवति, तथा = तेनैव
सौ०-21

२७० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
प्रकारेण, उपयुक्तः = प्रयुक्तः, अत्यल्पः = मितभोजनमपि, सामर्थ्याय = शक्तिवर्द्धनाय,
न कल्पते = न भवतीति निश्चितम् ॥ ३ ॥
हिन्दी—जिस तरह अधिक भोजन करने से अनिष्ट होता है, उसी. तरह कम
भोजन करने से भी शक्ति क्षीण होती है ॥ ३ ॥
आचयं द्युतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च ।
भोजनं कृतमत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति ॥ ४ ॥
अन्वयः—अत्यल्पं कृतं भोजनं शरीरस्य आचयं द्युतिम् उत्साहं प्रयोगं च बलम्
एव अपकर्षति ॥ ४ ॥
व्याख्या—अत्यल्पम् = स्तोकम्, कृतम् = भक्षितम्, भोजनम् = आहारम्, शरीर-
स्य = देहस्य, आचयम् = पुष्टिम् (पुष्टिमिति लाक्षणिकार्थः), द्युतिम् = कान्तिम्,
उत्साहम् = औत्सुक्यम्, प्रयोगम् = साधनम्, च = पुनः, बलम् = शक्तिम्, एव
अपकर्षति = क्षीणं करोति ॥ ४ ॥
हिन्दी—बहुत कम किया गया भोजन देह की कान्ति, पुष्टि, प्रयोग, उत्साह
और शक्ति को क्षीण कर देता है ॥ ४ ॥
यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला ।
समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ॥ ५ ॥
अन्वयः—यथा तुला भारेण नमते, लघुना उन्नमते, युक्तेन समा तिष्ठति तथा
भोज्येन इयं तनुः ॥ ५ ॥
व्याख्या—यथा = यद्वत्, तुला = मापनः, भारेण = भारिकेन, नमते = अवनमते,
लघु = लघुभारेण, उन्नमते = ऊर्ध्वं प्रयाति, युक्तेन = सन्तुलितेन, समा = तुल्यम्,
तिष्ठति = स्थीयते, तथा = तेनैव प्रकारेण, भोज्येन = आहारेण, इयम् = एषा, तनुः =
शरीरम्, समा तिष्ठति ॥ ५ ॥
हिन्दी-जैसे अधिक वजन के कारण पलड़ा झुकता है, हल्के वजन से ऊपर
उठ जाता है, समभार से सन्तुलित रहता है; ठीक उसी तरह अधिक, कम और युक्त
आहार से यह देह भारी, क्षीण और संतुलित होती है ॥ ५ ॥
तस्मादभ्यवहर्त्तव्यं स्वशक्तिमनुपश्यता ।
नातिमात्रं न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ॥ ६॥
अन्वयः—तस्मात् स्वशक्तिम् अनुपश्यता अभ्यवहर्त्तव्यम्, मानवशात् अपि नाति-
मात्रं न चात्यल्पं मेयम् ॥ ६ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, स्वशक्तिम् = स्वीयबलम्, अनुपश्यता = अवलोक-
यता, अभ्यवहर्त्तव्यम् = खादितव्यम्, मानवशात् अपि = सम्मानादपि, नातिमात्रम् =
नात्यधिकम्, न च अल्पम् = अतिस्तोकम्, मेयम् = अवगन्तव्यम् ॥ ६ ॥

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७१
हिन्दी-अतः अपनी शक्ति को तौलकर ही खाना चाहिए, सम्मान के कारण
आग्रहवश न तो कम और न अधिक ही खाना चाहिए ॥ ६ ॥
अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणान्नेन शाम्यति ।
अवच्छन्न इवाल्पोऽग्निः सहसा महतेन्धसा ॥ ७ ॥
अन्वयः—गुरुणा हि अन्नेन अत्याक्रान्तः कायाग्निः शाम्यति, सहसा महतो इन्धसा
अवच्छन्नः अल्पः अग्निः इव ॥ ७ ॥
व्याख्या -- गुरुणा = अत्यधिकेन, हीति निश्चयेन, अन्नेन = भोजनेन, अत्याक्रान्तः =
पराभूतः, कायाग्निः-कायस्य = देहस्य, अग्निः = वह्निः, शाम्यति = निर्वापितो
भवति, यथा सहसा = हठात्, महतः = अत्यधिकः, इन्धसा = इध्मेन, अवच्छन्नः =
आवृत्तः पिहितो वा, अल्पः = स्तोकम्, अग्निः = अनलः, इव = यथा, भवति ॥ ७ ॥
हिन्दी-देह की आग भोजन के भार से ऐसे दब जाती है, जैसे थोड़ी-सी आग
जलावन की अधिकता से हठात् बुझ जाती है ॥ ७ ॥
अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते ।
अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः ॥ ८ ॥
अन्वयः—आहारस्य अत्यन्तमपि संहारः न प्रशस्यते, हि अनाहारः निरिन्धनः
अनलः इव निर्वाति ॥ ८ ॥
व्याख्या-आहारस्य = भोजनस्य, अत्यन्तमपि = सर्वतोभावेनापि, संहारः =
विध्वंसः, न = नहि, प्रशस्यते = समाद्रियते, हि = यतः, अनाहारः = भोजनरहितः,
जनः, निरिन्धनः - निर्गतम् इन्धनं यस्य सः = काष्ठरहितः, अनलः = वह्निः, इव =
यथा, निर्वाति = शमितो भवति ॥ ८ ॥
हिन्दी-भोजन का बिलकुल त्याग भी प्रशंसनीय नहीं है; क्योंकि भोजन नहीं
करनेवाला मनुष्य इन्धन रहित अग्नि के समान शान्त हो जाता है ॥ ८ ॥
यस्मान्नास्ति विनाऽऽहारात् सर्वप्राणभृतां स्थितिः ।
तस्माद् दुष्यति नाहारो विकल्पोऽत्र तु वार्यते ॥ ९ ॥
अन्वयः—यस्मात् आहारात् विना सर्वप्राणभृतां स्थितिः नास्ति, तस्मात् आहारः
न दुष्यति, अत्र तु विकल्पः वार्यते ॥ ९ ॥
व्याख्या-यस्मात् = येन कारणेन, आहारात् = भोजनात्, विना = रहिते सति,
सर्वप्राणभृताम् = सर्वेषां जीवधारिणाम्, स्थितिः = विद्यमानता, नास्ति = न भवति,
तस्मात् = तेन कारणेन, आहारः = भोजनम्, न = नहि, दुष्यति = दोषयुक्तो भवति,
अत्र तु = अस्मिन्विषये तु, विकल्पः = भ्रमः, वार्यते = निषिद्धो भवति ॥ ९ ॥
हिन्दी-चूंकि भोजन के बिना कोई प्राणी जीवित नहीं रह सकता, अतः
भोजन में कोई दोष नहीं है, किन्तु भोजन में विकल्प अर्थात् चुनाव निषिद्ध है ॥९॥
न ह्येकविषयेऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा ।
अविज्ञाते यथाऽऽहारे बोद्धव्यं तत्र कारणम् ॥ १० ॥

२७२ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—हि प्राणिनः अन्यत्र एकविषये तथा न सज्यन्ते, यथा अविज्ञाते आहारे
तत्र कारणं बोध्यम् ॥ १० ॥
व्याख्या—हि=यतः, प्राणिनः=जीवाः, अन्यत्र=अपरस्मिन्, एकविषये=
एकस्मिन् वस्तुनि, तथा=तेन रूपेण, न=नहि, सज्यन्ते=आकर्षिता भवन्ति, यथा=
येन रूपेण, अविज्ञाते=अपरिचिते (पदमिदं चिन्त्यमस्ति ), आहारे=भक्ष्ये, तत्र
=तस्मिन् विषये, कारणम्=हेतुः, बोद्धव्यम्=ज्ञातव्यमिति ॥ १० ॥
हिन्दी—कोई प्राणी किसी दूसरे विषय में उतना आकर्षित नहीं होते, जितना
कि अपरिचित भोजन में, इसका कारण जानना चाहिए ॥ १० ॥
चिकित्सार्थं यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी ।
क्षुद्विघातार्थमाहारस्तद्वत् सेव्यो मुमुक्षुणा ॥ ११ ॥
अन्वयः—व्रणी यथा चिकित्सार्थं व्रणस्यालेपनं धत्ते, तद्वत् क्षुद्विघातार्थं मुमुक्षुणा
आहारः सेव्यः ॥ ११ ॥
व्याख्या—व्रणी=प्रहृतः, यथा=येन प्रकारेण, चिकित्सार्थम्=उपचाराय,
व्रणस्यालेपनम्=क्षतस्य लेपनम्, धत्ते=धारयति, तद्वत्=तथैव, क्षुद्विघातार्थम्=
बुभुक्षाशमनार्थम्, मुमुक्षुणा=मुक्तिमिच्छुना, आहारः=भोजनम्, सेव्यः=सेवनीयः।
हिन्दी—जैसे घायल आदमी घाव की चिकित्सा के लिए मलहम लगाता है, उसी
तरह मुक्ति चाहने वाले को भूख मिटाने के लिए ही भोजन करना चाहिए ॥ ११ ॥
भारस्योद्वहनार्थं च रथाक्षोऽभ्यज्यते यथा ।
भोजनं प्राणयात्रार्थं तद्वद्विद्वान्निषेवते ॥ १२ ॥
अन्वयः—यथा च भारस्य उद्वहनार्थं रथाक्षः अभ्यज्यते, तद्वत् विद्वान् प्राणयात्रार्थं
भोजनं निषेवते ॥ १२ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, च=पुनः, भारस्य=भारकस्य, उद्वहनार्थम्=
उपनयार्थम्, रथाक्षः—रथस्य=स्यन्दनस्य, अक्षः=ध्रुवः, अभ्यज्यते=मसृणा लिप्यते,
तद्वत्=तेनैव प्रकारेण, विद्वान्=पण्डितः, प्राणयात्रार्थम्=जीवनयापनार्थम्, भोजनम्=
भक्ष्यम्, निषेवते=सेवते ॥ १२ ॥
हिन्दी—जैसे भार ढोने के लिए गाड़ी के चक्के में ग्रीस लगायी जाती हैं, उसी
तरह विद्वान् जीवन-यात्रा के लिए ही भोजन करते हैं ॥ १२ ॥
समतिक्रमणार्थं च कान्तारस्य यथाऽध्वगौ ।
पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥ १३ ॥
अन्वयः—यथा च कान्तारस्य समतिक्रमणार्थं भृशदुःखितौ अध्वगौ दम्पती पुत्र-
मांसानि खादेताम् ॥ १३ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, च=पुनः, कान्तारस्य=गहनवनस्य ('कान्तारं
गहनं वनमि'त्यमरः।), समतिक्रमणार्थम्=पारं गन्तुम्, भृशदुःखितौ=अत्यधिकपीडितौ,

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७३
अध्वगौ—अध्वानं गच्छत इति अध्वगौ = यात्रिणौ, दम्पती — जाया=पत्नी, च पतिश्च=
स्वामी च, दम्पती, पुत्रमांसानि — पुत्रस्य मांसानि = पीशितानि, खादेताम् = भक्षये-
ताम् । अत्र विध्यर्थे लट्लकारात् बोधो भवति यद् जीवनयापनार्थं पुत्रमांसभक्षणमपि
वैध एव, तथापि श्लोकस्यास्य विधेयः पुत्रमांसभक्षणं नास्ति, प्रत्युत जीवनयापनार्थ-
मुचितभोजनमावश्यकमिति ॥ १३ ॥
हिन्दी—जैसे यात्री दम्पती गहन वन पार करने के लिए अपने बेटे का भी मांस
अत्यन्त दुःखी होकर भी खाए ॥ १३ ॥
एवमभ्यवहर्तव्यं भोजनं प्रतिसङ्ख्यया ।
न भूषार्थं न वपुषे न प्रदाय न दृप्तये ॥ १४ ॥
अन्वयः — एवं प्रतिसङ्ख्यया भोजनम् अभ्यवहर्तव्यम्, न भूषार्थं न वपुषे न
मदाय दृप्तये ॥ १४ ॥
व्याख्या—एवम् = अनेन रूपेण, प्रतिसङ्ख्यया = ज्ञात्वा नियमपूर्वकेन, भोजनम् =
भक्षणम्, अभ्यवहर्तव्यम् = कर्तव्यम्, न = नहि, भूषार्थम् = भूषणार्थम्, न = नहि,
वपुषे = शरीरसौन्दर्याय, न = नहि, मदाय = दर्पाय, दृप्तये = औद्धत्याय, अभ्यव-
हर्तव्यम् ॥ १४ ॥
हिन्दी—उसी तरह सोच-समझकर भोजन करना चाहिए । शोभा, सौन्दर्य, मद
या शौण्डता के लिए नहीं खाना चाहिए ॥ १४ ॥
धारणार्थं शरीरस्य भोजनं हि विधीयते ।
उपस्तम्भः पिपतिषोर्दुर्बलस्येव वेश्मनः ॥ १५ ॥
अन्वयः — शरीरस्य धारणार्थं हि भोजनं विधीयते, पिपतिषोः दुर्बलस्य वेश्मनः
उपस्तम्भ इव ॥ १५ ॥
व्याख्या—शरीरस्य = देहस्य, धारणार्थम् = पालनार्थम्, हि = यतः, भोजनम् =
अशनम्, विधीयते = क्रियते, पिपतिषोः = पतिष्यतः, दुर्बलस्य = निर्बलस्य, वेश्मनः =
सदनस्य, उपस्तम्भ = आधारयूपः, इव = वत् ॥ १५ ॥
हिन्दी—देह की रक्षा के लिए ही भोजन विहित है, जैसे गिरते हुए जीर्ण घर
की रक्षा के लिए आधारस्तम्भ लगाया जाता है ॥ १५ ॥
प्लवं यत्नाद्यथा कश्चिद् बध्नीयाद्धारयेदपि ।
न तत्स्नेहेन यावत्तु महौघस्योत्तितीर्षया ॥ १६ ॥
अन्वयः—यथा कश्चित् प्लवं यत्नात् बध्नीयात् धारयेत् अपि न तत् स्नेहेन यावत्तु
महौघस्य उत्तितीर्षया ॥ १६ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, कश्चित् = कोऽपि नरः, प्लवम् = तरणीम्,
यत्नात् = प्रयासपूर्वकात्, बध्नीयात् = सर्जनं कुर्यात्, धारयेत् = धारणमपि कुर्यात्,
न = नहि, तत् = नौकायाः, स्नेहेन = प्रेम्णा, यावत्तु = अपि तु, महौघस्य = महाप्ला-
वनस्य, उत्तितीर्षया = तर्तुमिच्छयेति ॥ १६ ॥

२७४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—जैसे कोई आदमी प्रयत्नपूर्वक नाव बनाता है, नाव के प्रति स्नेह के
कारण नहीं बल्कि बाढ़ से अपने बचाव के लिए ही ( बनाता है ) ॥ १६ ॥
तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परीक्षकाः ।
न तत्स्नेहेन यावत्तु दुःखौघस्य तितीर्षया ॥ १७ ॥
अन्वयः—तथा परीक्षकाः तत्स्नेहेन कायं न यावत्तु दुःखौघस्य तितीर्षया उप-
करणैः धारयन्ति ॥ १७ ॥
व्याख्या—तथा=तद्वत्, परीक्षकाः=दार्शनिकाः, कायम् = पाञ्चभौतिकशरीरम्,
तत्स्नेहेन = देहप्रेम्णा, न=नहि, यावत्तु=प्रत्युत तु, दुःखौघस्य = क्लेशार्णवस्य, तितीर्षया
=तर्तुमिच्छया, उपकरणैः= अन्नादिसाधनैः, धारयन्ति = धारणं कुर्वन्ति ॥ १७ ॥
हिन्दी—ठीक उसी तरह जैसे योगाभ्यासी जन इस पाञ्चभौतिक शरीर को
उसके स्नेह से नहीं, प्रत्युत दुःखरूपी सागर को पार करने की इच्छा से अन्नादि उप-
करणों का सेवन करते हैं ॥ १७ ॥
शोचता पीड्यमानेन दीयते शत्रवे यथा ।
न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये ॥ १८ ॥
अन्वयः—यथा पीड्यमानेन शत्रवे न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये शोचता
दीयते ॥ १८ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, पीड्यमानेन = क्लिश्यमानेन, शत्रवे = रिपवे, न =
नहि, भक्त्या = श्रद्धया, नापि = न तु, तर्षेण = तृष्णया, केवलम् = एकमात्रमेव,
प्राणगुप्तये = जीवनरक्षार्थम्, प्राणानां गुप्तिस्तस्यै, शोचता = शोकं कुर्वता, दीयते =
प्रयच्छते ॥ १८ ॥
हिन्दी—जैसे सताये जाने के बावजूद कोई व्यक्ति शत्रु को जो कुछ देता है वह
न तो श्रद्धा से और न इच्छा से, प्रत्युत प्राणरक्षा के निमित्त शोक करते हुए देता
है ॥ १८ ॥
योगाचारस्तथाऽऽहारं शरीराय प्रयच्छति ।
केवलं क्षुद्विघातार्थं न रागेण न भक्तये ॥ १९ ॥
अन्वयः—यथा योगाचारः शरीराय न रागेण न भक्तये केवलं क्षुद्विघातार्थम्
आहारम् प्रयच्छति ॥ १९ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, योगाचारः = योगाभ्यासी, शरीराय = देहाय,
न = नहि, रागेण = आसक्त्या, न = नहि, भक्तये = श्रद्धायै, केवलम् = एकमेव, क्षुद्वि-
घातार्थम् = बुभुक्षाशान्त्यर्थम्, आहारम् = भोजनम्, प्रयच्छति = ददाति ॥ १९ ॥
हिन्दी—उसी प्रकार योगाभ्यासी अपनी देह को भक्ति या स्नेह से नहीं, बल्कि
भूख मिटाने के लिए ही भोजन देता है ॥ १९ ॥
मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः ।
विधूय निद्रां योगेन निशामप्यतिनामयेः ॥ २० ॥

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७५
अन्वयः—आत्मवान् अहः मनोधारणया चैव परिणाम्य निद्रां विधूय योगेन
निशाम् अतिनामयेः ॥ २० ॥
व्याख्या—आत्मवान् = आत्मस्थः, अहः = दिनम्, मनोधारणया = मनोनियन्त्रणेन,
चैव = पुनः, परिणाम्य = व्यतीत्य, निद्राम् = स्वापम्, विधूय = निरादृत्य, योगेन =
योगाभ्यासेन, निशामपि = रजनीमपि, अतिनामयेः = यापयेः ॥ २० ॥
हिन्दी—आत्मस्थ होकर मनोनिग्रह के द्वारा दिन बिताकर नींद छोड़कर रात
को भी योगाभ्यास में ही बिताओ ॥ २० ॥
हृदि यत्संज्ञिनश्चैव निद्रां प्रादुर्भवेत् तव ।
गुणवत् संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ॥ २१ ॥
अन्वयः—यत् संज्ञिनः तव हृदि निद्रां चैव प्रादुर्भवेत्, तदा संज्ञां गुणवत् संज्ञितां
मनसि मा कृथाः ॥ २१ ॥
व्याख्या—यत् = यदा, संज्ञिनः = संज्ञावतः, तव = भवतः, हृदि = चेतसि, निद्राम् =
स्वापम्, चैव, प्रादुर्भवेत् = समुत्पन्नो भवेत्, तदा = तस्मिन् काले, संज्ञाम् = चेतनाम्,
गुणवत् = गुणोपेतस्य, संज्ञिताम् = चेतनाम्, मनसि = चेतसि, मा = इति निषेधे,
कृथाः = जानीहि ॥ २१ ॥
हिन्दी—चैतन्य रहने के बावजूद भी यदि तुम्हारे मन में नींद की उत्पत्ति हो
तो चेतना को उत्तम चेतना मत जानो ॥ २१ ॥
धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि ।
नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ॥ २२ ॥
अन्वयः—निद्रया बाध्यमानेन ते मनसि आरम्भधृत्योः स्थामविक्रमयोः अपि
धातुः नित्यं कार्यः ॥ २२ ॥
व्याख्या—निद्रया = स्वापेच्छया, बाध्यमानेन = क्लिश्यमानेन, ते = तव, मनसि =
हृदि, आरम्भधृत्योः—आरम्भश्च = उद्योगश्च, धृतिश्च = धैर्यञ्च, तयोः, स्थामविक्रमयोः
—स्थामश्च = शक्तिश्च, विक्रमश्च = पराक्रमश्च, तयोः, अपि = चेत्, धातुः = तत्त्वम्,
नित्यम् = सर्वदा, कार्यः = विधेयः ॥ २२ ॥
हिन्दी—नींद से पीड़ित होने पर उद्योग और धैर्य तथा शक्ति और पराक्रम के
तत्त्वों का अपने मन में चिन्तन करो ॥ २२ ॥
आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः ।
परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः सञ्चिन्त्याः स्वयमेव च ॥ २३ ॥
अन्वयः—ये धर्माः परिश्रुताः ते च विशदम् आम्नातव्याः परेभ्यश्च उपदेष्टव्याः
स्वयमेव सञ्चिन्त्याः ॥ २३ ॥
व्याख्या—ये = केचन, धर्माः = नियमाः, परिश्रुताः = आकर्णिताः, ते च =
पूर्वोक्ताः धर्माश्च, विशदम् = स्फुटम्, आम्नातव्याः = व्याख्यातव्याः, परेभ्यश्च =

२७६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अपरेभ्यश्च, उपदेष्टव्याः = प्रवक्तव्याः, स्वयमेव = आत्मनैव, च सञ्चिन्त्याः = चिन्त-
नीयाः ॥ २३ ॥
हिन्दी—जिन धर्मों को तुमने सुना है, उनका स्पष्ट पाठ करो, दूसरों को उपदेश
दो और स्वयं चिन्तन करो ॥ २३ ॥
प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः ।
चार्या दृष्टिश्च तारासु विजागरिषुणा सदा ॥ २४ ॥
अन्वयः—विजागरिषुणा सदा अद्भिः वदनं प्रक्लेद्यं सर्वतः दिशः विलोक्याः
तारासु च दृष्टिः चार्याः ॥ २४ ॥
व्याख्या —विजागरिषुणा = जागरणमिच्छुना, सदा = सर्वदा, अद्भिः = सलिलेन,
वदनम् = आननम्, प्रक्लेद्यम् = आर्द्रीकरणीयम्, सर्वतः = अभितः, दिशः = आशाः,
विलोक्याः = दर्शनीयाः, च = पुनः, तारासु = नक्षत्रेषु, दृष्टिः = चक्षुः, चार्याः =
कर्त्तव्याः ॥ २४ ॥
हिन्दी—हमेशा जगे रहने की इच्छा रखने वालों को पानी से मुंह को भिगोना
चाहिए, चारों ओर नजर घुमाकर तारों की ओर देखना चाहिए ॥ २४ ॥
अन्तर्गतैरचपलैर्वशस्थायिभिरिन्द्रियैः ।
अविक्षिप्तेन मनसा चङ्क्रम्य आस्व वा निशि ॥ २५ ॥
अन्वयः—अन्तर्गतैः अचपलैः वशस्थायिभिः इन्द्रियैः अविक्षिप्तेन मनसा निशि
चङ्क्रम्य आस्व वा ॥ २५ ॥
व्याख्या —अन्तर्गतैः = अन्तर्मुखैः, अचपलैः = अचञ्चलैः, वशस्थायिभिः = वशीकृतैः,
इन्द्रियैः = करणैः, अविक्षिप्तेन = शमेन, मनसा = चित्तेन, निशि = रात्रौ, चङ्क्रम्य =
परिभ्रमणं कृत्वा, आस्व वा = आहोस्वित् तिष्ठ ॥ २५ ॥
हिन्दी—इन्द्रियों को अन्तर्मुख, स्थिर और वशवर्ती बनाकर शान्त चित्त से
चहलकदमी करो या बैठे रहो ॥ २५ ॥
भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते ।
तस्मान्निद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं त्रयम् ॥ २६ ॥
अन्वयः—भये प्रीतौ शोके च निद्रया न अभिभूयते, तस्मात् निद्राभियोगेषु इदं
त्रयं सेवितव्यम् ॥ २६ ॥
व्याख्या —भये = भीतौ, प्रीतौ = अनुरक्तौ, च = पुनः, शोके च = चिन्तायाम्,
निद्रया = स्वापेच्छया, नाभिभूयते = न पराजयते, तस्मात् = तेन हि, इदम् = एतत्,
त्रयम् = भयप्रीतिशोकाश्च, सेवितव्यम् = उपासनीयमिति ॥ २६ ॥
हिन्दी—डर, प्रेम और शोक में मनुष्य नींद के वश में नहीं होता है, अतः नींद
आने पर इन तीनों का सेवन करना चाहिए ॥ २६ ॥