सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२७० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
प्रकारेण, उपयुक्तः = प्रयुक्तः, अत्यल्पः = मितभोजनमपि, सामर्थ्याय = शक्तिवर्द्धनाय,
न कल्पते = न भवतीति निश्चितम् ॥ ३ ॥
हिन्दी—जिस तरह अधिक भोजन करने से अनिष्ट होता है, उसी. तरह कम
भोजन करने से भी शक्ति क्षीण होती है ॥ ३ ॥
आचयं द्युतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च ।
भोजनं कृतमत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति ॥ ४ ॥
अन्वयः—अत्यल्पं कृतं भोजनं शरीरस्य आचयं द्युतिम् उत्साहं प्रयोगं च बलम्
एव अपकर्षति ॥ ४ ॥
व्याख्या—अत्यल्पम् = स्तोकम्, कृतम् = भक्षितम्, भोजनम् = आहारम्, शरीर-
स्य = देहस्य, आचयम् = पुष्टिम् (पुष्टिमिति लाक्षणिकार्थः), द्युतिम् = कान्तिम्,
उत्साहम् = औत्सुक्यम्, प्रयोगम् = साधनम्, च = पुनः, बलम् = शक्तिम्, एव
अपकर्षति = क्षीणं करोति ॥ ४ ॥
हिन्दी—बहुत कम किया गया भोजन देह की कान्ति, पुष्टि, प्रयोग, उत्साह
और शक्ति को क्षीण कर देता है ॥ ४ ॥
यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला ।
समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ॥ ५ ॥
अन्वयः—यथा तुला भारेण नमते, लघुना उन्नमते, युक्तेन समा तिष्ठति तथा
भोज्येन इयं तनुः ॥ ५ ॥
व्याख्या—यथा = यद्वत्, तुला = मापनः, भारेण = भारिकेन, नमते = अवनमते,
लघु = लघुभारेण, उन्नमते = ऊर्ध्वं प्रयाति, युक्तेन = सन्तुलितेन, समा = तुल्यम्,
तिष्ठति = स्थीयते, तथा = तेनैव प्रकारेण, भोज्येन = आहारेण, इयम् = एषा, तनुः =
शरीरम्, समा तिष्ठति ॥ ५ ॥
हिन्दी-जैसे अधिक वजन के कारण पलड़ा झुकता है, हल्के वजन से ऊपर
उठ जाता है, समभार से सन्तुलित रहता है; ठीक उसी तरह अधिक, कम और युक्त
आहार से यह देह भारी, क्षीण और संतुलित होती है ॥ ५ ॥
तस्मादभ्यवहर्त्तव्यं स्वशक्तिमनुपश्यता ।
नातिमात्रं न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ॥ ६॥
अन्वयः—तस्मात् स्वशक्तिम् अनुपश्यता अभ्यवहर्त्तव्यम्, मानवशात् अपि नाति-
मात्रं न चात्यल्पं मेयम् ॥ ६ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, स्वशक्तिम् = स्वीयबलम्, अनुपश्यता = अवलोक-
यता, अभ्यवहर्त्तव्यम् = खादितव्यम्, मानवशात् अपि = सम्मानादपि, नातिमात्रम् =
नात्यधिकम्, न च अल्पम् = अतिस्तोकम्, मेयम् = अवगन्तव्यम् ॥ ६ ॥