सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 322, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें२६८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
रसना, येषां तैः, स्पृहाविषैः—स्पृहा = अभिलाषा, एव विषम् = गरलम्, येषां तैः,
प्रमादनैकमूर्द्धभिः = अनवधानतैकशिरोभिः, मनोबिलाश्रयैः—मनः = चित्तः, एव
बिलम् = विवरम्, तदेवाश्रयः = आधारस्तैः, इन्द्रियोरगैः—इन्द्रियाणि = करणानि,
एव उरगैः = सर्पैः, यत् = यः, दष्टम् = दंशितम्, अस्ति = भवति, शमागदात् ऋते
= शान्त्यौषध्यतिरिक्तात्, न = नहि, चिकित्सेत् = चिकित्साऽस्ति ॥ ५५ ॥
हिन्दी—कामभोग जिनके फल हैं, आत्मभाव जिनकी आँखें हैं, आलस्य जिनके
अनेक शिर हैं, अत्यानन्द जिनकी चंचल रसनाएँ हैं, मन ही जिनके निवास के लिए
बिल हैं, इच्छाएँ जिनकी जहर हैं—ऐसे इन्द्रिय रूपी साँपों ने जिन्हें डँस लिया है,
उसकी चिकित्सा शान्तिरूपी विषनाशक औषधि छोड़कर किसी अन्य ओषधि से नहीं
हो सकती ॥ ५५ ॥
तस्मादेषामकुशलकराणामरीणां
चक्षुर्घाणश्रवणरसनस्पर्शनानाम् ।
सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमत्तो
मास्मिन्नर्थे क्षणमपि कृथास्त्वं प्रमादम् ॥ ५६ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये शीलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥१३॥
अन्वयः—तस्मात् सर्वासु अवस्थासु चक्षुर्घाणश्रवणरसनस्पर्शनानाम् एषाम् अकुशल-
कराणाम् अरीणां विनियमात् अप्रमत्तः भव, अस्मिन् अर्थे त्वं क्षणमपि प्रमादं मा
कृथाः ॥ ५६ ॥
व्याख्या—तस्मात् = तेन हेतुना, सर्वासु = सकलासु, अवस्थासु, चक्षुर्घाणश्रवण-
रसनस्पर्शनानाम् = नयननासिकाकर्णरसनात्वगादीनाम्, एषाम् = एतेषाम्, अकुशल-
कराणाम्—करोतीति करः, कुशलस्य करः कुशलकरः, न कुशलकरः अकुशलकरस्तेषां
= क्लेशकराणाम्, अरीणाम् = रिपूणाम्, विनियमात् = नियन्त्रणात्, प्रमादम् =
आलस्यम्, मा कृथाः = न कुरु ॥ ५६ ॥
हिन्दी—अतः सभी अवस्थाओं में दृष्टि, घ्राण, श्रवण, आस्वाद और स्पर्श—इन
बुराई करने वाले शत्रुओं का नियंत्रण करने में सावधान रहो । इस विषय में तुम
क्षणभर भी प्रमाद मत करो ॥ ५६ ॥
सौन्दरनन्द महाकाव्य में शील और इन्द्रिय-संयम नामक त्रयोदश सर्ग समाप्त ॥१३॥