सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 328, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें२७४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—जैसे कोई आदमी प्रयत्नपूर्वक नाव बनाता है, नाव के प्रति स्नेह के
कारण नहीं बल्कि बाढ़ से अपने बचाव के लिए ही ( बनाता है ) ॥ १६ ॥
तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परीक्षकाः ।
न तत्स्नेहेन यावत्तु दुःखौघस्य तितीर्षया ॥ १७ ॥
अन्वयः—तथा परीक्षकाः तत्स्नेहेन कायं न यावत्तु दुःखौघस्य तितीर्षया उप-
करणैः धारयन्ति ॥ १७ ॥
व्याख्या—तथा=तद्वत्, परीक्षकाः=दार्शनिकाः, कायम् = पाञ्चभौतिकशरीरम्,
तत्स्नेहेन = देहप्रेम्णा, न=नहि, यावत्तु=प्रत्युत तु, दुःखौघस्य = क्लेशार्णवस्य, तितीर्षया
=तर्तुमिच्छया, उपकरणैः= अन्नादिसाधनैः, धारयन्ति = धारणं कुर्वन्ति ॥ १७ ॥
हिन्दी—ठीक उसी तरह जैसे योगाभ्यासी जन इस पाञ्चभौतिक शरीर को
उसके स्नेह से नहीं, प्रत्युत दुःखरूपी सागर को पार करने की इच्छा से अन्नादि उप-
करणों का सेवन करते हैं ॥ १७ ॥
शोचता पीड्यमानेन दीयते शत्रवे यथा ।
न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये ॥ १८ ॥
अन्वयः—यथा पीड्यमानेन शत्रवे न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये शोचता
दीयते ॥ १८ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, पीड्यमानेन = क्लिश्यमानेन, शत्रवे = रिपवे, न =
नहि, भक्त्या = श्रद्धया, नापि = न तु, तर्षेण = तृष्णया, केवलम् = एकमात्रमेव,
प्राणगुप्तये = जीवनरक्षार्थम्, प्राणानां गुप्तिस्तस्यै, शोचता = शोकं कुर्वता, दीयते =
प्रयच्छते ॥ १८ ॥
हिन्दी—जैसे सताये जाने के बावजूद कोई व्यक्ति शत्रु को जो कुछ देता है वह
न तो श्रद्धा से और न इच्छा से, प्रत्युत प्राणरक्षा के निमित्त शोक करते हुए देता
है ॥ १८ ॥
योगाचारस्तथाऽऽहारं शरीराय प्रयच्छति ।
केवलं क्षुद्विघातार्थं न रागेण न भक्तये ॥ १९ ॥
अन्वयः—यथा योगाचारः शरीराय न रागेण न भक्तये केवलं क्षुद्विघातार्थम्
आहारम् प्रयच्छति ॥ १९ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, योगाचारः = योगाभ्यासी, शरीराय = देहाय,
न = नहि, रागेण = आसक्त्या, न = नहि, भक्तये = श्रद्धायै, केवलम् = एकमेव, क्षुद्वि-
घातार्थम् = बुभुक्षाशान्त्यर्थम्, आहारम् = भोजनम्, प्रयच्छति = ददाति ॥ १९ ॥
हिन्दी—उसी प्रकार योगाभ्यासी अपनी देह को भक्ति या स्नेह से नहीं, बल्कि
भूख मिटाने के लिए ही भोजन देता है ॥ १९ ॥
मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः ।
विधूय निद्रां योगेन निशामप्यतिनामयेः ॥ २० ॥