सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२७२ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—हि प्राणिनः अन्यत्र एकविषये तथा न सज्यन्ते, यथा अविज्ञाते आहारे
तत्र कारणं बोध्यम् ॥ १० ॥
व्याख्या—हि=यतः, प्राणिनः=जीवाः, अन्यत्र=अपरस्मिन्, एकविषये=
एकस्मिन् वस्तुनि, तथा=तेन रूपेण, न=नहि, सज्यन्ते=आकर्षिता भवन्ति, यथा=
येन रूपेण, अविज्ञाते=अपरिचिते (पदमिदं चिन्त्यमस्ति ), आहारे=भक्ष्ये, तत्र
=तस्मिन् विषये, कारणम्=हेतुः, बोद्धव्यम्=ज्ञातव्यमिति ॥ १० ॥
हिन्दी—कोई प्राणी किसी दूसरे विषय में उतना आकर्षित नहीं होते, जितना
कि अपरिचित भोजन में, इसका कारण जानना चाहिए ॥ १० ॥
चिकित्सार्थं यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी ।
क्षुद्विघातार्थमाहारस्तद्वत् सेव्यो मुमुक्षुणा ॥ ११ ॥
अन्वयः—व्रणी यथा चिकित्सार्थं व्रणस्यालेपनं धत्ते, तद्वत् क्षुद्विघातार्थं मुमुक्षुणा
आहारः सेव्यः ॥ ११ ॥
व्याख्या—व्रणी=प्रहृतः, यथा=येन प्रकारेण, चिकित्सार्थम्=उपचाराय,
व्रणस्यालेपनम्=क्षतस्य लेपनम्, धत्ते=धारयति, तद्वत्=तथैव, क्षुद्विघातार्थम्=
बुभुक्षाशमनार्थम्, मुमुक्षुणा=मुक्तिमिच्छुना, आहारः=भोजनम्, सेव्यः=सेवनीयः।
हिन्दी—जैसे घायल आदमी घाव की चिकित्सा के लिए मलहम लगाता है, उसी
तरह मुक्ति चाहने वाले को भूख मिटाने के लिए ही भोजन करना चाहिए ॥ ११ ॥
भारस्योद्वहनार्थं च रथाक्षोऽभ्यज्यते यथा ।
भोजनं प्राणयात्रार्थं तद्वद्विद्वान्निषेवते ॥ १२ ॥
अन्वयः—यथा च भारस्य उद्वहनार्थं रथाक्षः अभ्यज्यते, तद्वत् विद्वान् प्राणयात्रार्थं
भोजनं निषेवते ॥ १२ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, च=पुनः, भारस्य=भारकस्य, उद्वहनार्थम्=
उपनयार्थम्, रथाक्षः—रथस्य=स्यन्दनस्य, अक्षः=ध्रुवः, अभ्यज्यते=मसृणा लिप्यते,
तद्वत्=तेनैव प्रकारेण, विद्वान्=पण्डितः, प्राणयात्रार्थम्=जीवनयापनार्थम्, भोजनम्=
भक्ष्यम्, निषेवते=सेवते ॥ १२ ॥
हिन्दी—जैसे भार ढोने के लिए गाड़ी के चक्के में ग्रीस लगायी जाती हैं, उसी
तरह विद्वान् जीवन-यात्रा के लिए ही भोजन करते हैं ॥ १२ ॥
समतिक्रमणार्थं च कान्तारस्य यथाऽध्वगौ ।
पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥ १३ ॥
अन्वयः—यथा च कान्तारस्य समतिक्रमणार्थं भृशदुःखितौ अध्वगौ दम्पती पुत्र-
मांसानि खादेताम् ॥ १३ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, च=पुनः, कान्तारस्य=गहनवनस्य ('कान्तारं
गहनं वनमि'त्यमरः।), समतिक्रमणार्थम्=पारं गन्तुम्, भृशदुःखितौ=अत्यधिकपीडितौ,