सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७५
अन्वयः—आत्मवान् अहः मनोधारणया चैव परिणाम्य निद्रां विधूय योगेन
निशाम् अतिनामयेः ॥ २० ॥
व्याख्या—आत्मवान् = आत्मस्थः, अहः = दिनम्, मनोधारणया = मनोनियन्त्रणेन,
चैव = पुनः, परिणाम्य = व्यतीत्य, निद्राम् = स्वापम्, विधूय = निरादृत्य, योगेन =
योगाभ्यासेन, निशामपि = रजनीमपि, अतिनामयेः = यापयेः ॥ २० ॥
हिन्दी—आत्मस्थ होकर मनोनिग्रह के द्वारा दिन बिताकर नींद छोड़कर रात
को भी योगाभ्यास में ही बिताओ ॥ २० ॥
हृदि यत्संज्ञिनश्चैव निद्रां प्रादुर्भवेत् तव ।
गुणवत् संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ॥ २१ ॥
अन्वयः—यत् संज्ञिनः तव हृदि निद्रां चैव प्रादुर्भवेत्, तदा संज्ञां गुणवत् संज्ञितां
मनसि मा कृथाः ॥ २१ ॥
व्याख्या—यत् = यदा, संज्ञिनः = संज्ञावतः, तव = भवतः, हृदि = चेतसि, निद्राम् =
स्वापम्, चैव, प्रादुर्भवेत् = समुत्पन्नो भवेत्, तदा = तस्मिन् काले, संज्ञाम् = चेतनाम्,
गुणवत् = गुणोपेतस्य, संज्ञिताम् = चेतनाम्, मनसि = चेतसि, मा = इति निषेधे,
कृथाः = जानीहि ॥ २१ ॥
हिन्दी—चैतन्य रहने के बावजूद भी यदि तुम्हारे मन में नींद की उत्पत्ति हो
तो चेतना को उत्तम चेतना मत जानो ॥ २१ ॥
धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि ।
नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ॥ २२ ॥
अन्वयः—निद्रया बाध्यमानेन ते मनसि आरम्भधृत्योः स्थामविक्रमयोः अपि
धातुः नित्यं कार्यः ॥ २२ ॥
व्याख्या—निद्रया = स्वापेच्छया, बाध्यमानेन = क्लिश्यमानेन, ते = तव, मनसि =
हृदि, आरम्भधृत्योः—आरम्भश्च = उद्योगश्च, धृतिश्च = धैर्यञ्च, तयोः, स्थामविक्रमयोः
—स्थामश्च = शक्तिश्च, विक्रमश्च = पराक्रमश्च, तयोः, अपि = चेत्, धातुः = तत्त्वम्,
नित्यम् = सर्वदा, कार्यः = विधेयः ॥ २२ ॥
हिन्दी—नींद से पीड़ित होने पर उद्योग और धैर्य तथा शक्ति और पराक्रम के
तत्त्वों का अपने मन में चिन्तन करो ॥ २२ ॥
आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः ।
परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः सञ्चिन्त्याः स्वयमेव च ॥ २३ ॥
अन्वयः—ये धर्माः परिश्रुताः ते च विशदम् आम्नातव्याः परेभ्यश्च उपदेष्टव्याः
स्वयमेव सञ्चिन्त्याः ॥ २३ ॥
व्याख्या—ये = केचन, धर्माः = नियमाः, परिश्रुताः = आकर्णिताः, ते च =
पूर्वोक्ताः धर्माश्च, विशदम् = स्फुटम्, आम्नातव्याः = व्याख्यातव्याः, परेभ्यश्च =