सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२७६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अपरेभ्यश्च, उपदेष्टव्याः = प्रवक्तव्याः, स्वयमेव = आत्मनैव, च सञ्चिन्त्याः = चिन्त-
नीयाः ॥ २३ ॥
हिन्दी—जिन धर्मों को तुमने सुना है, उनका स्पष्ट पाठ करो, दूसरों को उपदेश
दो और स्वयं चिन्तन करो ॥ २३ ॥
प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः ।
चार्या दृष्टिश्च तारासु विजागरिषुणा सदा ॥ २४ ॥
अन्वयः—विजागरिषुणा सदा अद्भिः वदनं प्रक्लेद्यं सर्वतः दिशः विलोक्याः
तारासु च दृष्टिः चार्याः ॥ २४ ॥
व्याख्या —विजागरिषुणा = जागरणमिच्छुना, सदा = सर्वदा, अद्भिः = सलिलेन,
वदनम् = आननम्, प्रक्लेद्यम् = आर्द्रीकरणीयम्, सर्वतः = अभितः, दिशः = आशाः,
विलोक्याः = दर्शनीयाः, च = पुनः, तारासु = नक्षत्रेषु, दृष्टिः = चक्षुः, चार्याः =
कर्त्तव्याः ॥ २४ ॥
हिन्दी—हमेशा जगे रहने की इच्छा रखने वालों को पानी से मुंह को भिगोना
चाहिए, चारों ओर नजर घुमाकर तारों की ओर देखना चाहिए ॥ २४ ॥
अन्तर्गतैरचपलैर्वशस्थायिभिरिन्द्रियैः ।
अविक्षिप्तेन मनसा चङ्क्रम्य आस्व वा निशि ॥ २५ ॥
अन्वयः—अन्तर्गतैः अचपलैः वशस्थायिभिः इन्द्रियैः अविक्षिप्तेन मनसा निशि
चङ्क्रम्य आस्व वा ॥ २५ ॥
व्याख्या —अन्तर्गतैः = अन्तर्मुखैः, अचपलैः = अचञ्चलैः, वशस्थायिभिः = वशीकृतैः,
इन्द्रियैः = करणैः, अविक्षिप्तेन = शमेन, मनसा = चित्तेन, निशि = रात्रौ, चङ्क्रम्य =
परिभ्रमणं कृत्वा, आस्व वा = आहोस्वित् तिष्ठ ॥ २५ ॥
हिन्दी—इन्द्रियों को अन्तर्मुख, स्थिर और वशवर्ती बनाकर शान्त चित्त से
चहलकदमी करो या बैठे रहो ॥ २५ ॥
भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते ।
तस्मान्निद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं त्रयम् ॥ २६ ॥
अन्वयः—भये प्रीतौ शोके च निद्रया न अभिभूयते, तस्मात् निद्राभियोगेषु इदं
त्रयं सेवितव्यम् ॥ २६ ॥
व्याख्या —भये = भीतौ, प्रीतौ = अनुरक्तौ, च = पुनः, शोके च = चिन्तायाम्,
निद्रया = स्वापेच्छया, नाभिभूयते = न पराजयते, तस्मात् = तेन हि, इदम् = एतत्,
त्रयम् = भयप्रीतिशोकाश्च, सेवितव्यम् = उपासनीयमिति ॥ २६ ॥
हिन्दी—डर, प्रेम और शोक में मनुष्य नींद के वश में नहीं होता है, अतः नींद
आने पर इन तीनों का सेवन करना चाहिए ॥ २६ ॥