सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७३
अध्वगौ—अध्वानं गच्छत इति अध्वगौ = यात्रिणौ, दम्पती — जाया=पत्नी, च पतिश्च=
स्वामी च, दम्पती, पुत्रमांसानि — पुत्रस्य मांसानि = पीशितानि, खादेताम् = भक्षये-
ताम् । अत्र विध्यर्थे लट्लकारात् बोधो भवति यद् जीवनयापनार्थं पुत्रमांसभक्षणमपि
वैध एव, तथापि श्लोकस्यास्य विधेयः पुत्रमांसभक्षणं नास्ति, प्रत्युत जीवनयापनार्थ-
मुचितभोजनमावश्यकमिति ॥ १३ ॥
हिन्दी—जैसे यात्री दम्पती गहन वन पार करने के लिए अपने बेटे का भी मांस
अत्यन्त दुःखी होकर भी खाए ॥ १३ ॥
एवमभ्यवहर्तव्यं भोजनं प्रतिसङ्ख्यया ।
न भूषार्थं न वपुषे न प्रदाय न दृप्तये ॥ १४ ॥
अन्वयः — एवं प्रतिसङ्ख्यया भोजनम् अभ्यवहर्तव्यम्, न भूषार्थं न वपुषे न
मदाय दृप्तये ॥ १४ ॥
व्याख्या—एवम् = अनेन रूपेण, प्रतिसङ्ख्यया = ज्ञात्वा नियमपूर्वकेन, भोजनम् =
भक्षणम्, अभ्यवहर्तव्यम् = कर्तव्यम्, न = नहि, भूषार्थम् = भूषणार्थम्, न = नहि,
वपुषे = शरीरसौन्दर्याय, न = नहि, मदाय = दर्पाय, दृप्तये = औद्धत्याय, अभ्यव-
हर्तव्यम् ॥ १४ ॥
हिन्दी—उसी तरह सोच-समझकर भोजन करना चाहिए । शोभा, सौन्दर्य, मद
या शौण्डता के लिए नहीं खाना चाहिए ॥ १४ ॥
धारणार्थं शरीरस्य भोजनं हि विधीयते ।
उपस्तम्भः पिपतिषोर्दुर्बलस्येव वेश्मनः ॥ १५ ॥
अन्वयः — शरीरस्य धारणार्थं हि भोजनं विधीयते, पिपतिषोः दुर्बलस्य वेश्मनः
उपस्तम्भ इव ॥ १५ ॥
व्याख्या—शरीरस्य = देहस्य, धारणार्थम् = पालनार्थम्, हि = यतः, भोजनम् =
अशनम्, विधीयते = क्रियते, पिपतिषोः = पतिष्यतः, दुर्बलस्य = निर्बलस्य, वेश्मनः =
सदनस्य, उपस्तम्भ = आधारयूपः, इव = वत् ॥ १५ ॥
हिन्दी—देह की रक्षा के लिए ही भोजन विहित है, जैसे गिरते हुए जीर्ण घर
की रक्षा के लिए आधारस्तम्भ लगाया जाता है ॥ १५ ॥
प्लवं यत्नाद्यथा कश्चिद् बध्नीयाद्धारयेदपि ।
न तत्स्नेहेन यावत्तु महौघस्योत्तितीर्षया ॥ १६ ॥
अन्वयः—यथा कश्चित् प्लवं यत्नात् बध्नीयात् धारयेत् अपि न तत् स्नेहेन यावत्तु
महौघस्य उत्तितीर्षया ॥ १६ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, कश्चित् = कोऽपि नरः, प्लवम् = तरणीम्,
यत्नात् = प्रयासपूर्वकात्, बध्नीयात् = सर्जनं कुर्यात्, धारयेत् = धारणमपि कुर्यात्,
न = नहि, तत् = नौकायाः, स्नेहेन = प्रेम्णा, यावत्तु = अपि तु, महौघस्य = महाप्ला-
वनस्य, उत्तितीर्षया = तर्तुमिच्छयेति ॥ १६ ॥