सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आदिप्रस्थानः ] चतुर्दशः सर्गः २७१
हिन्दी-अतः अपनी शक्ति को तौलकर ही खाना चाहिए, सम्मान के कारण
आग्रहवश न तो कम और न अधिक ही खाना चाहिए ॥ ६ ॥
अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणान्नेन शाम्यति ।
अवच्छन्न इवाल्पोऽग्निः सहसा महतेन्धसा ॥ ७ ॥
अन्वयः—गुरुणा हि अन्नेन अत्याक्रान्तः कायाग्निः शाम्यति, सहसा महतो इन्धसा
अवच्छन्नः अल्पः अग्निः इव ॥ ७ ॥
व्याख्या -- गुरुणा = अत्यधिकेन, हीति निश्चयेन, अन्नेन = भोजनेन, अत्याक्रान्तः =
पराभूतः, कायाग्निः-कायस्य = देहस्य, अग्निः = वह्निः, शाम्यति = निर्वापितो
भवति, यथा सहसा = हठात्, महतः = अत्यधिकः, इन्धसा = इध्मेन, अवच्छन्नः =
आवृत्तः पिहितो वा, अल्पः = स्तोकम्, अग्निः = अनलः, इव = यथा, भवति ॥ ७ ॥
हिन्दी-देह की आग भोजन के भार से ऐसे दब जाती है, जैसे थोड़ी-सी आग
जलावन की अधिकता से हठात् बुझ जाती है ॥ ७ ॥
अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते ।
अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः ॥ ८ ॥
अन्वयः—आहारस्य अत्यन्तमपि संहारः न प्रशस्यते, हि अनाहारः निरिन्धनः
अनलः इव निर्वाति ॥ ८ ॥
व्याख्या-आहारस्य = भोजनस्य, अत्यन्तमपि = सर्वतोभावेनापि, संहारः =
विध्वंसः, न = नहि, प्रशस्यते = समाद्रियते, हि = यतः, अनाहारः = भोजनरहितः,
जनः, निरिन्धनः - निर्गतम् इन्धनं यस्य सः = काष्ठरहितः, अनलः = वह्निः, इव =
यथा, निर्वाति = शमितो भवति ॥ ८ ॥
हिन्दी-भोजन का बिलकुल त्याग भी प्रशंसनीय नहीं है; क्योंकि भोजन नहीं
करनेवाला मनुष्य इन्धन रहित अग्नि के समान शान्त हो जाता है ॥ ८ ॥
यस्मान्नास्ति विनाऽऽहारात् सर्वप्राणभृतां स्थितिः ।
तस्माद् दुष्यति नाहारो विकल्पोऽत्र तु वार्यते ॥ ९ ॥
अन्वयः—यस्मात् आहारात् विना सर्वप्राणभृतां स्थितिः नास्ति, तस्मात् आहारः
न दुष्यति, अत्र तु विकल्पः वार्यते ॥ ९ ॥
व्याख्या-यस्मात् = येन कारणेन, आहारात् = भोजनात्, विना = रहिते सति,
सर्वप्राणभृताम् = सर्वेषां जीवधारिणाम्, स्थितिः = विद्यमानता, नास्ति = न भवति,
तस्मात् = तेन कारणेन, आहारः = भोजनम्, न = नहि, दुष्यति = दोषयुक्तो भवति,
अत्र तु = अस्मिन्विषये तु, विकल्पः = भ्रमः, वार्यते = निषिद्धो भवति ॥ ९ ॥
हिन्दी-चूंकि भोजन के बिना कोई प्राणी जीवित नहीं रह सकता, अतः
भोजन में कोई दोष नहीं है, किन्तु भोजन में विकल्प अर्थात् चुनाव निषिद्ध है ॥९॥
न ह्येकविषयेऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा ।
अविज्ञाते यथाऽऽहारे बोद्धव्यं तत्र कारणम् ॥ १० ॥