सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२६६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—विषये = भोगे, प्रवृत्तम् = परायणम्, अपि = चेत्, इन्द्रियम् = करणम्,
तावत् = तावत्कालपर्यन्तम्, न = नहि, सज्जते = संलग्नो भवति, यावत् = यावत्काल-
पर्यन्तम्, तत्र = तस्मिन् रागे, मनसः = चित्तः, परिकल्पः = निश्चयः, न = नहि,
प्रवर्त्तते = प्रवृत्तो भवति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—विषय के सम्पर्क में रहकर भी ये इन्द्रियां तब तक उनमें आसक्त नहीं
होतीं, जब तक तत्सम्बन्धी मानसिक संकल्प नहीं होता है ॥ ४९ ॥
इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः ।
विषयात् परिकल्पाच्च क्लेशाग्निर्जायते तथा ॥ ५० ॥
अन्वयः—इन्धने वायौ च सति यथा पावकः ज्वलति, तथा विषयात् परिकल्पात्
च क्लेशाग्निः जायते ॥ ५० ॥
व्याख्या—इन्धने = ज्वालनकाष्ठे, वायौ = पवने, च = पुनः, सति = भवति, यथा
= येन प्रकारेण, पावकः = वह्निः, ज्वलति = प्रज्वलति, तथा = तेनैव प्रकारेण, विष-
यात् = भोगात्, परिकल्पात् = सङ्कल्पात्, च = पुनः, क्लेशाग्निः = दुःखानलः, जायते
= सम्पद्यते ॥ ५० ॥
हिन्दी—जैसे जलावन और हवा के संयोग से आग जलती है, वैसे ही विषय
और संकल्प के संयोग से क्लेशरूपी आग जलती है ॥ ५० ॥
अभूतपरिजल्पेन विषयस्य हि बध्यते ।
तमेव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते ॥ ५१ ॥
अन्वयः—विषयस्य अभूतपरिकल्पेन हि बध्यते, तमेव विषयं भूततः पश्यन्
परिमुच्यते ॥ ५१ ॥
व्याख्या—विषयस्य = रागस्य, अभूतपरिकल्पेन—अभूतः = अयथार्थः, परिकल्पः
= चिन्तनम्, तेन, हि = इति निश्चयेन, बध्यते = बन्धतां याति, तमेव = पूर्वनिर्दिष्ट-
भोगमेव, भूततः = यथार्थतः, पश्यन् = अवलोकयन्, परिमुच्यते = मुक्तो भवति ॥५१॥
हिन्दी—वासना की अयथार्थ कल्पना से मनुष्य बन्धन में पड़ जाता है और उसी
विषय को ठीक-ठीक देखता हुआ मुक्त हो जाता है ॥ ५१ ॥
दृष्ट्वैकं रूपमन्यो हि रज्यतेऽन्यः प्रदुष्यति ।
कश्चिद्भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो घृणायते ॥ ५२ ॥
अन्वयः—एकं हि रूपं दृष्ट्वा अन्यः रज्यते, अन्यः प्रदुष्यति, कश्चित् मध्यस्थः
भवति, तथैव अन्यः घृणायते ॥ ५२ ॥
व्याख्या—एकं हि = एकमात्रमेव हि, रूपम् = आकृतिम्, दृष्ट्वा = अवलोक्य,
अन्यः = कश्चित्, रज्यते = अनुरज्यते, अर्थात् आसक्तो भवति, अन्यः = अपरः,
पूर्वोक्तरूपमेव दृष्ट्वा, प्रदुष्यति = दोषयुक्तो भवति, कश्चित् = कोऽप्यन्यः, मध्यस्थः =
तटस्थो भवति, अन्यः = कोऽप्यपरः, तथैव = तस्मिन्नेव रूपे, घृणायते = घृणां
करोति ॥ ५२ ॥