सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

चतुर्दशः सर्गः
आदिप्रस्थानः
इन्द्रिय विजय हेतु साधक प्रस्थान प्रथम जब करते हैं ।
देवलोक से और अधिक सुख शान्तचित्त हो पाते हैं ॥
अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरम् ।
भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ स्मृतिकवाटेन इन्द्रियसंवरं पिधाय ध्यानाय च अनामयाय भोजने
मात्राज्ञः भव ॥ १ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, स्मृतिकवाटेन = चिन्तनकपाटेन, इन्द्रियसंवरम् =
करणसंवरम्, पिधाय = आवरणं कृत्वा, ध्यानाय = चित्तस्थैर्याय, च = पुनः, अना-
मयाय = स्वास्थ्यलाभाय, भोजने = भक्षणे, मात्राज्ञः = मात्रां जानातीति मात्राज्ञः =
परिमाणविद्, भव = स्याः । स्मृतौ कपाटारोपेण रूपकालङ्कारः ॥ १ ॥
हिन्दी—स्मरण रूपी किवाड़ से इन्द्रिय रूपी बाँध को बन्द कर ध्यान और
आरोग्य के लिए भोजन की मात्रा निश्चित करो ॥ १ ॥
प्राणापानौ निगृह्णाति ग्लानिनिन्द्रे प्रयच्छति ।
कृतो ह्यत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमम् ॥ २ ॥
अन्वयः—अत्यर्थं हि कृतः आहारः प्राणापानौ निगृह्णाति, ग्लानिनिन्द्रे प्रयच्छति
च पराक्रमं विहन्ति ॥ २ ॥
व्याख्या—अत्यर्थम् = अत्यन्तम्, हि = यतः, कृतः = विहितः, आहारः = भक्षणम्,
प्राणापानौ = प्राणापानाख्यौ वायू ( वायुर्भवति पञ्चधा; तद्यथा—प्राण-अपान-व्यान-
उदान-समानाश्चेति ), निगृह्णाति = प्रतिरुणद्धि, ग्लानिनिन्द्रे = अवसादस्वापौ, प्रयच्छति
= ददाति, च = पुनः, पराक्रमम् = शौर्यम्, विहन्ति = विनश्यति ॥ २ ॥
हिन्दी—यदि अधिक खा लिया जाय तो प्राण और अपान वायु में रुकावट
आती है, अवसाद होता है, नींद आती है तथा पराक्रम नष्ट हो जाता है ॥ २ ॥
यथा चात्यर्थमाहारः कृतोऽनर्थाय कल्पते ।
उपयुक्तस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ॥ ३ ॥
अन्वयः—यथा च अत्यर्थं कृतः आहारः अनर्थाय कल्पते, तथा उपयुक्तः अत्यल्पः
सामर्थ्याय न कल्पते ॥ ३ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, च = पुनः, अत्यर्थम् = अत्यधिकम्, कृतः =
भुक्तः, आहारः = भोजनम्, अनर्थाय = अनिष्टाय, कल्पते = भवति, तथा = तेनैव
सौ०-21