सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

शीलेन्द्रियजयः ] त्रयोदशः सर्गः २६७
हिन्दी—एक ही रूप को देखकर कोई उससे अनुराग करता है, कोई दोष देखता
है, कोई उदासीन रहता है तो कोई घृणा करता है ॥ ५२ ॥
अतो न विषयो हेतुर्बन्धाय न विमुक्तये ।
परिकल्पविशेषेण सङ्गो भवति वा न वा ॥ ५३ ॥
अन्वयः—अतः विषयः न बन्धाय हेतुः न विमुक्तये, परिकल्पविशेषेण सङ्गः
भवति वा न वा ॥ ५३ ॥
व्याख्या—अतः=अनेन हेतुना, विषयः=रागः, न=नहि, बन्धाय=बन्धनाय,
न=नहि, विमुक्तये=बन्धनमोचनाय, हेतुः=कारणं, भवति, परिकल्पविशेषेण=
कल्पनाविशिष्टेन, सङ्गः=आसक्तिः, भवति=जायते, वा न वा=अथवा न
भवति ॥ ५३ ॥
हिन्दी—अतः विषय न तो बन्धन का कारण है और न मुक्ति का हेतु, यह तो
विशेष कल्पना के कारण आसक्ति होती भी है और नहीं भी होती है ॥ ५३ ॥
कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः ।
इन्द्रियाणि ह्यगुप्तानि दुःखाय च भवाय च ॥ ५४ ॥
अन्वयः—तस्मात् परमयत्नेन इन्द्रियसंवरः कार्यः, हि अगुप्तानि इन्द्रियाणि दुःखाय
च भवाय च भवन्ति ॥ ५४ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तस्मात् कारणात्, परमयत्नेन—परमश्चासौ यत्नः परम-
यत्नः=कठोरप्रयत्नस्तेन, इन्द्रियसंवरः—इन्द्रियाणाम्=करणानाम्, संवरः=संरक्षणम्,
कार्यः=विधेयः, हि=यतः, अगुप्तानि—न गुप्तानि अगुप्तानि=अरक्षितानि, इन्द्रि-
याणि=करणानि, दुःखाय=क्लेशाय, च=पुनः, भवाय च=पुनर्जन्मग्रहणाय
भवति ॥ ५४ ॥
हिन्दी—अतएव प्रयत्नपूर्वक इन्द्रियों का नियंत्रण करना चाहिए, क्योंकि
अनियंत्रित इन्द्रियां दुःख और पुनर्जन्म का कारण बन जाती है ॥ ५४ ॥
( प्रक्षिप्तोऽयं श्लोकः )
कामभोगभोगवद्भिरात्मदृष्टिदृष्टिभिः
प्रमादनैकमूर्द्धभिः प्रहर्षलोलजिह्वकैः ।
इन्द्रियोरगैर्मनोबिलाश्रयैः स्पृहाविषैः
शमागदादृते न दष्टमस्ति यच्चिकित्सेत् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—कामभोगभोगवद्भिः आत्मदृष्टिदृष्टिभिः प्रहर्षलोलजिह्वकैः स्पृहाविषैः
प्रमादनैकमूर्द्धभिः मनोबिलाश्रयैः इन्द्रियोरगैः यद् दष्टम् अस्ति, शमागदात् ऋते न
चिकित्सेत् ॥ ५५ ॥
व्याख्या—कामभोगभोगवद्भिः=वासनासक्तिफलैः, आत्मदृष्टिदृष्टिभिः=स्वीय-
दृष्टिनयनैः, प्रहर्षलोलजिह्वकैः—प्रहर्षः=अत्यानन्दः, एव लोलः=चपलः, जिह्वकः=