सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १४१
चित्तोद्भवभिन्नवर्मा—चित्तोद्भूवेन = मदनेन, भिन्नम् = विदीर्णम्, वर्म = कवचम्,
यस्य सः = कामविदीर्णवर्मा, बभ्राम = अभ्रमत् ॥ ४२ ॥
हिन्दी—सोमवर्मा की पत्नी उर्वशी का अपहरण जब सौन्दकी ने कर लिया, तब
कामजर्जर उसकी काया में उसे लगा जैसे उसकी सम्पूर्ण धरती ही किसी ने हरण
कर ली है और ऐसा ही सोचते हुए वह धरती पर इधर-उधर घूमने लगा ॥ ४२ ॥
भार्यां मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भीमकः सः ।
बलेन सेनाक इति प्रकाशः सेनापतिर्देव इवात्तसेनः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—भुवि भीमप्रभावः बलेन सेनाक इति प्रकाशः आत्तसेनः देव इव सेना-
पतिः च सः भीमकः राजा मृतां भार्याम् अनुममार ॥ ४३ ॥
व्याख्या—भुवि = पृथिव्याम्, भीमप्रभावः = भीमः = भीषणः, प्रभावः = प्रतापः,
यस्य सः, बलेन = शक्त्या, सेनाक इति = सेनाक इति नाम्ना, प्रकाशः = प्रसिद्धः, आत्त-
सेनः—आत्ता = प्राप्ता, सेना = सैन्यम्, देवः = देवराजः, इव = सदृशः, सेनापतिः =
चमूपतिः, च = पुनः, सः = प्रसिद्धः, भीमकः = एतदाख्यो राजा = भूपतिः, मृताम् =
उपरताम्, भार्याम् = पत्नीम्, अनुममार = मृत्युमन्ववाप ॥ ४३ ॥
हिन्दी—उस राजा भीम का धरती पर प्रबल प्रताप था। अपनी शक्ति के कारण
यह सेनाक नाम से विख्यात था। सेनापति देवराज इन्द्र की तरह सेना का अधिकारी
था। फिर भी पत्नी के मरने पर स्वयं भी मर गया ॥ ४३ ॥
स्वर्गङ्गते भर्तरि शन्तनौ च कालीं जिहीर्षन् जनमेजयः सः ।
अवाप भीष्मात् समवेत्य मृत्युं न तद्गतं मन्मथमुत्ससर्ज ॥ ४४ ॥
अन्वयः—भर्तरि शन्तनौ स्वर्गङ्गते च सः जनमेजयः कालीं जिहीर्षन् भीष्मात्
समवेत्य मृत्युम् अवाप, तद्गतं मन्मथं न उत्ससर्ज, ॥ ४४ ॥
व्याख्या—भर्तरि = स्वामिनि, शन्तनौ = एतदाख्यराज्ञि, स्वर्गङ्गते = उपरते, च =
पुनः, सः = असौ, जनमेजयः = एतदाख्यो नृपः, कालीम् = मत्स्यगन्धाम्, जिहीर्षन् =
हर्तुमिच्छन्, भीष्मात् = शन्तनुसुतात्, समवेत्य = युद्धं कृत्वा, मृत्युम् अवाप = ममार,
किन्तु तद्गतम् = आत्मरतम्, मन्मथम् = मदनम्, न = नहि, उत्ससर्ज = तत्याजेति ॥ ४४ ॥
हिन्दी—महाराज शान्तनु के स्वर्गीय हो जाने पर उनकी पत्नी मत्स्यगंधा को
अपहृत करने के प्रयास में भीष्म से लड़कर जनमेजय ने अपनी जान गँवाई, परन्तु
मन में बैठी कामवासना को नहीं छोड़ा ॥ ४४ ॥
शप्तश्च पाण्डुर्मदनेन नूनं स्त्रीसङ्गमे मृत्युमवाप्स्यसीति ।
जगाम माद्रीं न महर्षिशापादसेव्यसेवी विममर्श मृत्युम् ॥ ४५ ॥
अन्वयः—स्त्रीसङ्गमे नूनं मृत्युम् अवाप्स्यसि इति मदनेन शप्तः पाण्डुः माद्रीं
जगाम, महर्षिशापात् असेव्यसेवी ( सः ) मृत्युं न विममर्श ॥ ४५ ॥
सौ०-13

१४२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या-स्त्रीसङ्गमे = भार्यया सह सम्भोगकरणे, नूनम् = निश्चयेन, मृत्युम्
= मरणम्, अवाप्स्यसि = प्राप्स्यसि, इति = इत्थम्, मदनेन = कामेन, शप्तः = शापयुक्तः,
पाण्डुः = नृपपाण्डुः, माद्रीम् = एतदाख्यां स्वपत्नीम्, जगाम = अगच्छत्, महर्षिशापात् =
मदनशापात्, असेव्यसेवी-न = नहि, सेवितुम् = गन्तुं योग्यः, असेव्यः, असेव्यं सेवते
इति असेव्यसेवी = अभोग्यभोगी, सः = पाण्डुः, मृत्युम् = मरणम्, न = नहि, विममर्श
= चिन्तयामासेति ॥ ४५ ॥
हिन्दी—'नारी-संगम से तुम्हारी मौत निश्चित है' मदन के ऐसे शाप के बावजूद
पाण्डु ने माद्री के साथ रमण किया। उस असेव्यसेवी ने कामवश मृत्यु का भी
ख्याल नहीं किया ॥ ४५ ॥
एवंविधा देवनृपर्षिसङ्घाः स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः ।
धिया च सारेण दुर्बलः सन्प्रियामपश्यन् किमु विक्लवोऽहम् ॥ ४६ ॥
अन्वयः—एवंविधा देवनृपर्षिसङ्घाः कामवशेन स्त्रीणां वशं जग्मुः, धिया च
सारेण च दुर्बलः सन् प्रियाम् अपश्यन् अहं विक्लवः किमु ? ॥ ४६ ॥
व्याख्या—एवंविधा = अनेन प्रकारेण, देवनृपर्षिसङ्घाः—देवाः = सुराः, नृपाश्च =
राजानश्च, देवनृपाः, ते च ऋषयः = मुनयः, तेषां सङ्घाः = समूहाः, कामवशेन =
मदनाधीनेन, स्त्रीणाम् = नारीणाम्, वशम् = अधीनताम्, जग्मुः = अगच्छन्, धिया =
बुद्धया, च = पुनः, सारेण = बलेन, च = पुनः, दुर्बलः सन् = अशक्तः सन्, प्रियाम् =
दयिताम्, अपश्यन् = अनवलोकयन्, अहम् = नन्दः, विक्लवः = विह्वलः किमु ? ॥ ४६ ॥
हिन्दी—इस प्रकार देवर्षियों और राजर्षियों के समूह कामार्त्त होकर स्त्रियों के
वशवर्त्ती बने, तो फिर बुद्धि और बल से हीन मेरे जैसे लोग प्रियाविरह से विह्वल
हो रहा है तो उसमें आश्चर्य ही क्या है ? ॥ ४६ ॥
यास्यामि तस्माद् गृहमेव भूयः कामं करिष्ये विधिवत् सकामम् ।
न ह्यन्यचित्तस्य चलेन्द्रियस्य लिङ्गं क्षमं धर्मपथाच्च्युतस्य ॥ ४७ ॥
अन्वयः—तस्माद् भूयः गृहम् एव यास्यामि, विधिवत् सकामं कामं करिष्ये, हि
अन्यचित्तस्य चलेन्द्रियस्य धर्मपथाच्च्युतस्य लिङ्गं न क्षमम् ॥ ४७ ॥
व्याख्या-तस्मात् = तेन हेतुना, भूयः = पुनः, गृहमेव = सदनमेव, यास्यामि =
गमिष्यामि, विधिवत् = यथाविधि, सकामम् = इच्छानुसारम्, कामम् = विषयोपभोगम्,
करिष्ये = विधास्यामि, हि = यतः, अन्यचित्तस्य-अन्यस्मिन् = अपरस्मिन्, चित्तम् =
हृदयम्, यस्य = अन्यमनस्कस्य, चलेन्द्रियस्य—चलानि = चञ्चलानि, इन्द्रियाणि =
करणानि, यस्य तस्य, धर्मपथाच्च्युतस्य—धर्मस्य = सत्कर्मणः, पथः = मार्गः, तस्मात्
च्युतस्य = भ्रष्टस्य, लिङ्गम् = भिक्षुवेषम्, न = नहि, क्षमम् = उचितमिति ॥ ४७ ॥
हिन्दी—अतः अब मैं घर ही लौट जाऊँगा, फिर विधिपूर्वक यथेच्छ विषयोपभोग
करूँगा; क्योंकि जो अन्यमनस्क है, जिसकी इन्द्रियाँ चञ्चल हैं, धर्मपथ से जो च्युत
है, उसके लिए यह भिक्षु-वेष उचित नहीं है ॥ ४७ ॥

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १४३
पाणौ कपालमवधार्य विधाय मौण्ड्यं
मानं निधाय विकृतं परिधाय वासः ।
यस्योद्भवो न धृतिरस्ति न शान्तिरस्ति
चित्रप्रदीप इव सोऽस्ति च नास्ति चैव ॥ ४८ ॥
अन्वयः—पाणौ कपालम् अवधार्य मौण्ड्यं मानं निधाय विकृतं वासं परिधाय उद्भवः
यस्य धृतिः नास्ति शान्तिः नास्ति सः चित्र-प्रदीप इव च अस्ति नास्ति चैव ॥ ४८ ॥
व्याख्या—पाणौ = करे, कपालम् = भिक्षापात्रम्, अवधार्य = धृत्वा, मौण्ड्यम् =
मुण्डनम्, मानम् = गर्वः, निधाय = त्यक्त्वा, विकृतम् = काषायम्, वासम् = वस्त्रम्,
परिधाय = धारणं कृत्वा, उद्भवः = उद्विग्नः, यस्य = पूर्वोक्तस्य, धृतिः = धैर्यः, नास्ति =
न विद्यते, शान्तिः = शमम्, नास्ति, सः = पूर्वोक्तः, चित्र-प्रदीप इव = आलिखित-
दीपकमिव, च = पुनः, अस्ति = विद्यते, नास्ति = भिक्षु न विद्यते चैव ॥ ४८ ॥
हिन्दी—हाथों में भिक्षापात्र लेकर, मुण्ड मुड़ाकर, गर्व छोड़कर, गेरुआ वस्त्र
पहनकर जो उत्तेजना के अधीन है, जिसे न धैर्य है और न शान्ति है; वह चित्र में
प्रदर्शित दीपक की तरह है अर्थात् देखने में भिक्षु है, वास्तव में नहीं है ॥ ४८ ॥
यो निःसृतश्च न च निःसृतकामरागः
काषायमुद्वहति यो न च निष्कषायः ।
पात्रं बिभर्ति च गुणैर्न च पात्रभूतो
लिङ्गं वहन्नपि स नैव गृही न भिक्षुः ॥ ४९ ॥
अन्वयः—यश्च निःसृतः न च निःसृतकामरागः यः काषायम् उद्वहति न च
निष्कषायः पात्रं च बिभर्त्ति गुणैश्च न पात्रभूतः सः लिङ्गं वहन् अपि न गृही नैव
भिक्षुः ॥ ४९ ॥
व्याख्या—यश्च = पुनः यः पुरुषः, निःसृतः = गृहाद् बहिर्गतः, न च = न हि, निःसृत-
कामरागः—निःसृतः = निर्गतः, कामस्य = विषयस्य, रागः = अनुरागः, यस्य सः,
यः = जनः, काषायम् = गैरिकवस्त्रम्, उद्वहति = धारयति, न च निष्कषायः—निर्गतः
= विनिर्गतः, कषायः = मलम्, यस्य सः = चित्तमलरहितः, पात्रञ्च = भिक्षापात्रञ्च,
बिभर्त्ति = धारयति, गुणैश्च = सद्गुणैश्च, न = नहि, पात्रभूतः = आश्रयभूतः, सः =
पूर्वोक्तः, लिङ्गम् = भिक्षुचिह्नम्, वहन् = धारयन्, अपि, न = नहि, गृही = गृहस्थः,
नैव, भिक्षुः = परिव्राजकः अस्ति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—जो घर से निकल गया है, परन्तु मन से कामवासना को नहीं निकाल
सका है; जो गैरिक वस्त्र तो धारण कर लिया है, परन्तु चित्त जिसका पवित्र नहीं है;
जो भिक्षापात्र तो हाथ में लिया है, परन्तु उसके गुण का अधिकारी नहीं है; वह
भिक्षुवेष धारण करने के बावजूद न तो गृहस्थ है और न भिक्षु ही है ॥ ४९ ॥

१४४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
न न्याय्यमन्वयवतः परिगृह्य लिङ्गं
भूयो विमोक्तुमिति योऽपि हि मे विचारः ।
सोऽपि प्रणश्यति विचिन्त्य नृपप्रवीरां-
स्तान्ये तपोवनमपास्य गृहाण्यतीयुः ॥ ५० ॥
अन्वयः—अन्वयवतः लिङ्गं परिगृह्य भूयः, विमोक्तुं न न्याय्यम् इत्यपि यो हि
मे विचारः तान् नृपप्रवीरान् ये तपोवनम् अपास्य गृहाणि अतीयुः विचिन्त्य सोऽपि
प्रणश्यति ॥ ५० ॥
व्याख्या—अन्वयवतः=कुलीनस्य, लिङ्गम्=भिक्षुचिह्नम्, परिगृह्य=धारणं
कृत्वा, भूयः=पुनः, विमोक्तुम्=पृथक्कर्त्तुम्, न=नहि, न्याय्यम्=समुचितम्,
इत्यपि—यो हि=योऽपि, मे=नन्दस्य, विचारः=चिन्तनं, तान्=पूर्ववर्णितान्, नृप-
प्रवीरान्=नरपतिश्रेष्ठान्, ये तपोवनम्=आश्रमम्, अपास्य=त्यक्त्वा, गृहाणि=सद-
नानि, अतीयुः=अतिजग्मुः, विचिन्त्य=विचार्य, सोऽपि=पूर्वोक्तविचारोऽपि, प्रण-
श्यति=विनश्यति ॥ ५० ॥
हिन्दी—कुलीन व्यक्ति के लिए एक बार भिक्षुवेष धारण कर फिर उसका परि-
त्याग करना उचित नहीं है। वे नृपतिश्रेष्ठ, जिन्होंने आश्रम छोड़कर घर का पुनः
सहारा लिया, यह सोचकर मेरा यह भी विचार नष्ट हो जाता है ॥ ५० ॥
शाल्वाधिपो हि ससुतोऽपि तथाम्बरीषो
रामोऽन्ध एव स च साङ्कृतिरन्तिदेवः ।
चीराण्यपास्य दधिरे पुनरंशुकानि
छित्त्वा जटाश्च कुटिला मुकुटानि बन्धुः ॥ ५१ ॥
अन्वयः—ससुतोऽपि हि शाल्वाधिपः तथा अम्बरीषः अन्धः रामः स च साङ्कृतिः
अन्तिदेवः चीराणि अपास्य पुनः अंशुकानि दधिरे, कुटिलाः जटाश्च छित्त्वा मुकुटानि
बभ्रुः ॥ ५१ ॥
व्याख्या—ससुतोऽपि=पुत्रसहितोऽपि, हि=इति निश्चयेन, शाल्वाधिपः=शाल्व-
नृपतिः, तथा=अपि च, अम्बरीषः=एतदाख्यनृपः, अन्धः=नेत्रहीनः, रामः=नृपतिः,
सः=असौ, च=पुनः, साङ्कृतिः अन्तिदेवः=एतदाख्यनृपः, चीराणि=वल्कलानि,
अपास्य=परित्यज्य, पुनः=भूयः, अंशुकानि=कौषेयानि, दधिरे = धृतवन्तः,
कुटिलाः=वक्राः, जटाः=सटाः, च=पुनः, छित्त्वा=कर्तयित्वा, मुकुटानि = राज-
चिह्नानि, बन्धुः = परिदधुः ॥ ५१ ॥
हिन्दी—पुत्र सहित शाल्वराज अम्बरीष, अन्धराम और उस सांकृति अन्तिदेव ने
गैरिकवस्त्र छोड़कर पुनः रेशम वस्त्र धारण किया और वक्रजटामण्डल काटकर
मुकुट धारण किया ॥ ५१ ॥

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १४५
तस्माद्भिक्षार्थं मम गुरुरितो यावदेव प्रयात-
स्त्यक्त्वा काषायं गृहमहमितस्तावदेव प्रयास्ये ।
पूज्यं लिङ्गं हि स्खलितमनसो बिभ्रतः क्लिष्टबुद्धे-
र्नामुत्रार्थः स्यादुपहतमतेर्नाप्ययं जीवलोकः ॥ ५२ ॥
सौन्दरानन्दे महाकाव्ये नन्दविलापो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥
अन्वयः—तस्मात् यावदेव मम गुरुः भिक्षार्थम् इतः प्रयातः तावदेव अहं काषायं
त्यक्त्वा इतः गृहं प्रयास्ये, हि स्खलितमनसः पूज्यं बिभ्रतः क्लिष्टबुद्धेः उपहतमतेः
अमुत्रार्थः स्यात् नाप्ययं जीवलोकः ॥ ५२ ॥
व्याख्या--तस्मात् = तेन हेतुना, यावत् = इत्यवधारणार्थम्, मम = नृपनन्दस्य,
गुरुः = भगवान् बुद्धः, भिक्षार्थम् = भिक्षायै, इतः = अस्मात् स्थानात्, प्रयात:= गमि-
ष्यति, तावदेव = तस्मिन्नेव काले, अहम् = नन्दः, काषायम् = कषायवस्त्रम्, त्यक्त्वा =
परित्यज्य, इतः = आश्रमात्, गृहम् = सदनम्, प्रयास्ये = यास्यामि, हि = यतः,
स्खलितमनसः-स्खलितम् = चलितम्, मनः = चित्तम्, यस्य तस्य, पूज्यम् = पवित्रम्,
लिङ्गम् = भिक्षुवेषम्, बिभ्रतः = धारयतः, क्लिष्टबुद्धेः-क्लिष्टा = कठोरा, बुद्धिः =
मतिर्यस्य सः, उपहतमतेः--उपहताः=हताः, मतिः = बुद्धिर्यस्य सः तस्य, न = नहि,
अमुत्रार्थः = परलोकप्रयोजनः, स्यात् = भवेत्, नाप्ययम् = नैषः, जीवलोकः--जीवस्य
लोकः जीवलोकः = संसार इत्यर्थः ॥ ५२ ॥
हिन्दी-अतः ज्योंही मेरे गुरु भिक्षा के लिए यहाँ से प्रस्थान करेंगे, त्योंही इस
गेरुए वस्त्र को छोड़कर मैं भी यहाँ से घर चला जाऊँगा, क्योंकि पूज्य भिक्षु-वेष
को चंचल मन से धारण करते हुए पाप बुद्धिवाले का न तो इहलोक बनेगा और
शोकाकुल बुद्धि के कारण न ही परलोक ही बनेगा ॥ ५२ ॥
सोन्दरनन्द महाकाव्य में 'नन्द-विलाप' नामक सप्तम सर्ग समाप्त ॥ ७ ॥

अष्टमः सर्गः
स्त्री-विघ्नः
साथ छोड़ देता विवेक, जब प्राणों में पलती प्यारी ।
बाधा बन ऊपर उठने की राह रोक देती नारी ॥
अथ नन्दमधीरलोचनं गृहयानोत्सुकमुत्सुकोत्सुकम् ।
अभिगम्य शिवेन चक्षुषा श्रमणः कश्चिदुवाच मैत्रया ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ कश्चित् श्रमणः अधीरलोचनं गृहयानोत्सुकम् उत्सुकोत्सुकं नन्दम्
अभिगम्य शिवेन चक्षुषा मैत्रया उवाच ॥ १ ॥
व्याख्या—सर्गारम्भे अथेति। अथ = तदनन्तरम्, कश्चित् = कोऽपि, श्रमणः =
भिक्षुः, अधीरलोचनम्—अधीरे= चञ्चले, लोचने = नयने, यस्य तम्, गृहयानोत्सुकम्—
गृहस्य = सदनस्य, यानाय = गमनाय, उत्सुकः = उत्कण्ठितस्तम्, उत्सुकोत्सुकम्—
उत्सुकेन = उत्कण्ठया, उत्सुकः = व्याकुलस्तम्, नन्दम् = बुद्धानुजम्, अभिगम्य = समीपं
गत्वा, शिवेन = कल्याणकारिणा, चक्षुषा = नेत्रेण, मैत्रया = सौहृदेन, उवाच =
जगाद ॥ १ ॥
हिन्दी—फिर नन्द की आँखें अधीर थीं और उत्सुकता से वह व्याकुल था ।
मंगलमयी आँखों से देखते हुए किसी भिक्षु ने मैत्रीपूर्वक उसे कहा ॥ १ ॥
किमिदं मुखमश्रुदुर्दिनं हृदयस्थं विवृणोति ते तमः ।
धृतिमेहि नियच्छ विक्रियां न हि बाष्पञ्च शमञ्च शोभते ॥ २ ॥
अन्वयः—ते इदं किम् ? हृदयस्थं तमः अश्रुदुर्दिनं मुखं विवृणोति धृतिम् एहि
विक्रियां नियच्छ; हि बाष्पञ्च शमञ्च न शोभते ॥ २ ॥
व्याख्या—ते = तव, इदम्=एतत्, किमिति प्रश्ने ? हृदयस्थम् = हृदि वर्त्तमानम्,
तमः = मोहः, अश्रुदुर्दिनम् = नयनाम्बुप्लावितम्, मुखम् = आननम्, विवृणोति =
व्यनक्ति, धृतिम् = धैर्यम्, एहि = प्राप्नुहि, विक्रियाम् = मनोवेगम्, नियच्छ = निरुद्ध,
हि = यतः, वाष्पञ्च = नयनजलञ्च, शमञ्च = शान्तिञ्च, युगपद्, न = नहि, शोभते =
विभाति ॥ २ ॥
हिन्दी—तुम्हारा आँसुओं से भींगा हुआ यह मुँह तुम्हारे मन के मैल को व्यक्त
कर रहा है। धीरज धरो और मनोवेग को रोको, क्योंकि आँसू और शान्ति एक
साथ नहीं शोभते ॥ २ ॥
द्विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च ।
श्रुतविध्युपचारकोविदा द्विविधा एव तयोश्चिकित्सकाः ॥ ३ ॥

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १४७
अन्वयः—नियतं वेदना द्विविधा समुदेति चेतसि देहे एव च तयोः चिकित्सकाः
श्रुतविध्युपचारकोविदाः द्विविधाः एव ॥ ३ ॥
व्याख्या—नियतम्=निश्चितम्, वेदना = पीडा, द्विविधा = द्विप्रकारिका, समुदेति=
समुत्पन्नो भवति, चेतसि = चित्ते, देहे = शरीरे, एव च = अपि च, तयोः = द्विविधयोः
पीडयोः, चिकित्सकाः=भिषजः, श्रुतिविध्युपचारकोविदः=शास्त्रविध्युपचारविधि-
वेत्तारः, द्विविधाः = द्विप्रकारका एवेति ॥ ३ ॥
हिन्दी-निश्चित रूप से पीड़ा दो तरह की होती है—मानसिक और शारीरिक ।
इनके दो तरह के चिकित्सक भी होते हैं—शास्त्रज्ञ और वैद्य ॥ ३ ॥
तदियं यदि कायिकी रुजा भिषजे तूर्णमनूनमुच्यताम् ।
विनिगुह्य हि रोगमातुरो नचिरात् तीव्रमनर्थमृच्छति ॥ ४ ॥
अन्वयः—तत् यदि इयं कायिकी रुजा नूनं भिषजे तूर्णम् उच्यताम्, हि आतुरः
रोगं विनिगुह्य नचिरात् तीव्रम् अनर्थम् ऋच्छति । ४ ॥
व्याख्या-तत् = तस्मात्, यदि = चेत्, इयम् = एषा, कायिकी = दैहिकी, रुजा =
रोगः, नूनम् = तर्हि निश्चयेन, भिषजे = उपचारकर्त्रे, तूर्णम् = पूर्णम्, उच्यताम् =
कथ्यताम्, हि = यतः, आतुरः = रोगापन्नः, रोगम् = रुजम्, विनिगुह्य = गोपयित्वा,
नचिरात् = शीघ्रम्, तीव्रम् = घोरम्, अनर्थम् = विपदम्, ऋच्छति = याति ॥ ४ ॥
हिन्दी—तो फिर, यदि यह दैहिक दुःख है तो शीघ्र वैद्य से मिलकर उन्हें पूरा
विवरण बतला दो, क्योंकि रोग छिपाकर रोगी घोर अनर्थ करता है ॥ ४ ॥
अथ दुःखमिदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यदत्र भेषजम् ।
मनसो हि रजस्तमस्विनो भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः ॥ ५ ॥
अन्वयः—अथ इदं दुःखं मनोमयं ( तर्हि ) वद यत् अत्र भेषजं वक्ष्यामि, हि
रजस्तमस्विनः मनसः भिषजः अध्यात्मविदः परीक्षकाः ( सन्ति ) ॥ ५ ॥
व्याख्या-अथ = यदि, इदम् = एतत्, दुःखम् = कष्टम्, मनोमयम् = मानसिकम्,
तर्हि वद = कथय, यत् = यस्मात्, अत्र = अस्मिन् विषये, भेषजम् = औषधम्, वक्ष्यामि =
कथयिष्यामि, हि = यतः, रजस्तमस्विनः = रजस्तमोगुणयुक्तस्य, मनसः = चेतसः,
भिषजः = उपचारकर्त्तारः, अध्यात्मविदः-आत्मनि इति अध्यात्मम्, तद् वेत्तीति
अध्यात्मविद = आत्मज्ञानिनः, परीक्षकाः = परीक्षाकर्त्तारो भवन्ति ॥ ५ ॥
हिन्दी—और यदि यह मानसिक रोग है तो फिर कहो, यहां उपलब्ध जो औषधि
होगी उसे बतलाऊँगा, क्योंकि रज और तम से युक्त चित्त के चिकित्सक होते हैं और
अध्यात्म को जाननेवाले दार्शनिक होते हैं ॥ ५ ॥
निखिलेन च सत्यमुच्यतां यदि वाच्यं मयि सौम्य मन्यसे ।
गंतयो विविधा हि चेतसां बहुगुह्यानि महाकुलानि च ॥ ६ ॥

१४८ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—सौम्य ! यदि मयि वाच्यं मन्यसे च निखिलेन सत्यम् उच्यताम्, हि
चेतसां गतयः विविधाः बहुगुह्यानि च महाकुलानि ॥ ६ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे भद्र ! यदि = चेत्, मयि = भिक्षौ, वाच्यम् = कथनीयम्,
मन्यसे = ज्ञायसे, च = तर्हि, निखिलेन = अखिलेन, सत्यम् = तत्त्वम्, उच्यताम् =
कथ्यताम्. हि = यतः, चेतसां = मनसां, गतयः = गमनानि, विविधाः = बहुविधाः,
बहुगुह्यानि = अतिगोप्यानि, च = पुनः, महाकुलानि -- महान्ति च आकुलानि च
महाकुलानि = अतिव्याकुलानि भवन्ति। मानवीयचित्तानि बहुविधानि भवन्ति।
तेष्वतिगोपनीयाः वार्त्ताः भवन्ति, याश्चातिकष्टप्रदाः भवन्ति ॥ ६ ॥
हिन्दी—हे भद्र ! मुझसे कहने योग्य यदि तुम मानते हो तो सारी बातें सच-सच
बतला दो, क्योंकि मन की गति अनेक हैं, जिनमें अत्यन्त गोपनीयता और अति-
व्याकुलता होती है ॥ ६ ॥
इति तेन स चोदितस्तदा व्यवसायं प्रविवक्षुरात्मनः ।
अवलम्ब्य करे करेण तं प्रविवेशान्यतरद्वनान्तरम् ॥ ७ ॥
अन्वयः—तदा तेन इति चोदितः सः आत्मनः व्यवसायं प्रविवक्षुः करेण करम्
अवलम्ब्य तम् अन्यतरत् वनान्तरं प्रविवेश ॥ ७ ॥
व्याख्या—तदा = तस्मिन् काले, तेन = बौद्धभिक्षुना, इति = इत्थम्, चोदितः =
प्रेरितः, सः = नन्दः, आत्मनः = स्वकीयस्य, व्यवसायम् = निश्चयम्, प्रविवक्षुः = कथ-
यितुमिच्छुः, करेण = हस्तेन, करम् = भिक्षुहस्तम्, अवलम्ब्य = गृहीत्वा, तम् = साधुम्,
अन्यतरत् = अपरम्, वनान्तरम् = वनस्य अन्तरं वनान्तरम् = तस्मिन्नेव वनस्यान्य-
भागम्, प्रविवेश = प्रवेशयामास ॥ ७ ॥
हिन्दी—इसके बाद उस बौद्ध भिक्षु की प्रेरणा पाकर, उसे मन की सारी बातें
बतला देने की इच्छा से उस बौद्ध भिक्षु का हाथ अपने हाथ में लेकर उस वन के
दूसरे भाग में चला गया ॥ ७ ॥
अथ तत्र शुचौ लतागृहे कुसुमोद्गारिणि तौ निषेदतुः ।
मृदुभिर्मृदुमारुतेरितैरुपगूढाविव बालपल्लवैः ॥ ८ ॥
अन्वयः—अथ तत्र कुसुमोद्गारिणि शुचौ लतागृहे तौ निषेदतुः मृदुमारुतेरितैः
मृदुभिः बालपल्लवैः उपगूढौ इव ॥ ८ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, तत्र = तस्मिन् स्थाने, कुसुमोद्गारिणि—कुसुमानि
= पुष्पाणि, उद्गिरन्ति = वर्षन्ति, अस्मिन्निति, शुचौ = पवित्रे, लतागृहे = लतामण्डपे,
तौ = नन्दभिक्षू, निषेदतुः = उपविवेशतुः, मृदुमारुतेरितैः-मृदुभिः = मन्दैः, मारुतैः =
पवनैः, ईरितैः = प्रेरितैः इति, बालपल्लवैः = नूतनकिसलयैः, उपगूढौ = आलिङ्गितौ,
इव = यथेति ॥ ८ ॥
हिन्दी—इसके बाद फूल बरसाने वाली लता के मंडपों में वे दोनों बैठ गये। उस
पवित्र स्थान में मंद वायु से हिलते कोमल कोपलों ने उनका आलिङ्गन किया ॥ ८ ॥

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १४९
स जगाद ततश्चिकीर्षितं घननिःश्वासगृहीतमन्तरा ।
श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे विदुषा प्रव्रजितेन दुर्वचम् ॥ ९ ॥
अन्वयः—ततः सः घननिःश्वासगृहीतम् अन्तरा श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे
प्रव्रजितेन विदुषा दुर्वचं चिकीर्षितं जगाद ॥ ९ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, सः = नन्दः, घननिःश्वासगृहीतम् = घनेन =
सघनेन, निःश्वासेन = उच्छ्वासेन, गृहीतम् = अधिगतम्, अन्तरा = मध्ये-मध्ये,
श्रुतवाग्विशदाय—श्रुतञ्च = शास्त्रञ्च, वाक् च = वाणी च, तयोः विशदः = निपुणः,
तस्मिन् भिक्षवे = साधवे, प्रव्रजितेन = भिक्षुना, विदुषा = कोविदेन, दुर्वचम् =
अकथ्यकथनम्, चिकीर्षितम् = कर्तुमिच्छतम्, जगाद = उवाच ॥ ९ ॥
हिन्दी—इसके बाद एक लम्बी उसांस लेकर शास्त्र और वाणी में अत्यन्त पटु
उस भिक्षु ने वह कहा, जो एक विद्वान् भिक्षु से कठिनाई से कहा जा सकता है ॥९॥
सदृशं यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः ।
अधृतौ यदिदं हितैषिता मयि ते स्यात् करुणात्मनः सतः ॥ १० ॥
अन्वयः—यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः करुणात्मनः सतः ते यदिदं
हितैषिता अधृतौ मयि सदृशम् ॥ १० ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, धर्मचारिणः = धर्मपरायणस्य, सततम् = प्रतिपलम्, प्राणिषु =
जीवेषु, मैत्रचेतसः—मैत्रम् = सौहृदम्, चेतः = हृदयम्, यस्य तस्य, करुणात्मनः—
करुणम् = दयार्द्रम्, आत्मा = जीवः, यस्य सः, सतः = श्रीमतः, ते = तव, यदिदम् =
यदेषा, हितैषिता—हितस्य = लाभदायकस्य, एषिता = इच्छा, अधृतौ = अधैर्य-
शालिनि, मयि = नन्दे, तत् सदृशम् = समीचीनमेव ॥ १० ॥
हिन्दी—यद्यपि आप सतत धर्माचारी हैं, सभी प्राणियों के प्रति आपके मैत्री
भाव हैं, आप परम दयालु हैं, मेरे जैसे अधीर लोगों के सच्चे हितैषी हैं ॥ १० ॥
अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षमवादिनि त्वयि ।
न हि भावमिमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवतेऽप्यसाधवे ॥ ११ ॥
अन्वयः—अत एव क्षमवादिनि त्वयि मे विशेषतः प्रविवक्षा हि चलात्मने
असाधवे ब्रुवते अपि इमं भावं न कथयेयम् ॥ ११ ॥
व्याख्या—अत एव = अतश्च, क्षमवादिनि—क्षमम् = समुचितम्, वक्तुम् =
वदितुम्, शीलम् = स्वभावम्, अस्येति तस्मिन्, त्वयि = भवति, मे = मम, विशेषतः =
प्रधानतः, प्रविवक्षा = वक्तुमिच्छा, हि = यतः, चलात्मने—चलः = चपलः, आत्मा =
चेतनः, यस्य तस्मै, असाधवे = दुर्जनाय, ब्रुवते = वक्त्रे, अपि = अवश्यम्, इमम् =
अमुम्, भावम् = मनोविकारम्, न = नहि, कथयेयम् = वदेयम् ॥ ११ ॥
हिन्दी—और फिर इसलिए भी कि आप एक उचित वक्ता हैं, अतः खासकर
आपको अपनी राम-कहानी सुनाना चाहता हूँ, क्योंकि वक्ता होने के बावजूद जिसका
मन चंचल है और दुष्ट है उसे मैं अपने मन की बात नहीं कह सकता ॥११॥

१५० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तदिदं शृणु मे समासतो न रेमे धर्मविधावृते प्रियाम् ।
गिरिसानुषु कामिनीमृते कृतरेता इव किन्नरश्चरन् ॥ १२ ॥
अन्वयः—तत् इदं मे समासतः शृणु, प्रियाम् ऋते धर्मविधौ गिरिसानुषु
कामिनीम् ऋते कृतरेता चरन् किन्नर इव न रेमे ॥ १२ ॥
व्याख्या—तत् = तस्मात्, इदम्=एतत्, मे = मम, समासतः = सङ्क्षेपतः, शृणु =
आकर्णय, प्रियाम् = कान्ताम्, ऋते = विना, धर्मविधौ = धर्मानुष्ठाने, गिरिसानुषु =
पर्वतशिखरेषु, कामिनीम् = प्रियाम्, ऋते = अभावे, कृतरेता—कृतम् = विहितम्,
रेतः = वीर्यम्, यस्य सः = कामपीडितः, चरन् = भ्रमन्, किन्नरः = देवयोनिविशेषः,
इव = यथा, न रेमे = सुखं नानुभवामि ॥ १२ ॥
हिन्दी—तो फिर संक्षेप में मेरी कहानी सुनिए—कामिनी के बिना कामपीडित
किन्नरों का मन जिस तरह पहाड़ की चोटियों पर घूमते हुए भी नहीं रमता, उसी
तरह प्रिया के बिना मेरा मन इस धर्मानुष्ठान में नहीं लगता ॥ १२ ॥
वनवाससुखात् पराङ्मुखः प्रधियासा गृहमेव येन मे ।
न हि शर्म लेभे तया विना नृपतिर्हीन इवोत्तमश्रिया ॥ १३ ॥
अन्वयः—वनवाससुखात् पराङ्मुखः येन मे गृहम् एव प्रधियासा, हि तया विना
उत्तमश्रियाहीनः नृपतिः इव शर्म न लेभे ॥ १३ ॥
व्याख्या—वनवाससुखात् = तपोवननिवासजन्यानन्दात्, वने वासः, तस्य सुखम्,
तस्मात् ( अविरक्तजनं वनवासेऽपि शान्ति न मिलती । ), पराङ्मुखः = विमुखः अस्मि,
येन = कारणविशेषेण, मे = मम, गृहम् = सदनम्, एवेति निश्चयेन, प्रधियासा =
प्रयातुमिच्छा, जिगमिषा अस्ति, हि = यतः, तया = प्रियया, विना = ऋते, उत्तम-
श्रियाहीनः—उत्तमा चासौ श्रीः, तया हीनः = श्रेष्ठराजलक्ष्मीविरहितः, नृपतिः =
भूपतिः, शर्म = शमम्, न = नहि, लेभे = प्राप्नोमि ॥ १३ ॥
हिन्दी—मेरी इच्छा घर लौट जाने की है, अतः मैं इस तपोवन के सुख से
विमुख हूँ, क्योंकि इसके बिना उत्तम कोटि की राजलक्ष्मी रहित राजा की तरह मेरे
मन में शान्ति नहीं है ॥ १३ ॥
अथ तस्य निशम्य तद्वचः प्रियभार्याभिमुखस्य शोचतः ।
श्रमणः स शिरः प्रकम्पयन्निजगादात्मगतं शनैरिदम् ॥ १४ ॥
अन्वयः—अथ प्रियभार्याभिमुखस्य शोचतः तस्य तद्वचः निशम्य सः श्रमणः शिरः
प्रकम्पयन् आत्मगतं शनैः इदं निजगाद ॥ १४ ॥
व्याख्या--अथ = अनन्तरम्, प्रियभार्याभिमुखस्य—प्रिया = रुचिकरा, चासौ
भार्या = पत्नी, तां प्रति अभिमुखः = अनुचिन्तकस्तस्य, शोचतः = चिन्तयन्, तस्य =
बुद्धानुजस्य, तद्वचः = पूर्वोक्तवाक्यम्, निशम्य = श्रुत्वा, सः = पूर्वोक्तः, श्रमणः =

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १५१
भिक्षुः, शिरः = मूर्धानम्, प्रकम्पयन् = सञ्चालयन्, आत्मगतम् = स्वगतम्, निजगाद =
उवाच ॥ १४ ॥
हिन्दी—इसके बाद अपनी प्रिय पत्नी के लिए शोक-सन्तप्त बुद्धानुज की बात
सुनकर उस बौद्ध संन्यासी ने धीरे से अपने आपको कहा ॥ १४ ॥
कृपणं बत यूथलालसो महतो व्याधभयाद्विनिःसृतः ।
प्रविविक्षति वागुरां मृगश्चपलो गीतरवेण वञ्चितः ॥ १५ ॥
अन्वयः—बत महतः व्याधभयात् विनिःसृतः यूथलालसः कृपणं चपलः मृगः
गीतरवेण वञ्चितः वागुरां प्रविविक्षति ॥ १५ ॥
व्याख्या—बत = इति खेदे, महतः = उत्कृष्टतमस्य, व्याधभयात्—व्याधस्य =
लुब्धकस्य, भयात् = भीतेः तस्मात्, विनिःसृतः = बहिर्गतः, यूथलालसः = यूथस्य =
सजातीयसमूहस्य, लालसा = उत्कटेच्छा, यस्मिन् सः, कृपणम् = क्षुद्रम्, चपलः =
चञ्चलः, मृगः = सारङ्गः, गीतरवेण = सङ्गीतस्वरेण, वञ्चितः = प्रताडितः, वागुराम्
पाशम्, प्रविविक्षति = प्रवेष्टुमिच्छति ॥ १५ ॥
हिन्दी—चालाक शिकारी के भय से भागा हुआ चपल मृगछौना अपने झुण्ड में
प्रवेश करना चाहता है, किन्तु गीत की मधुर ध्वनि से प्रतारित होकर पुनः जाल में
ही फँसना चाहता है ॥ १५ ॥
विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः ।
विचरन् फलपुष्पवद्वनं प्रविविक्षुः स्वयमेव पञ्जरम् ॥ १६ ॥
अन्वयः—खलु जालसंवृतः विहगः हितकामेन जनेन मोक्षितः फलपुष्पवत् वनं
विचरन् स्वयमेव पञ्जरं प्रविविक्षुः ॥ १६ ॥
व्याख्या—खलु = निश्चयेन, जालसंवृतः = जालेन = जालकेन, संवृतः = आवृत्तः,
विहगः = खगः, हितकामेन = हितेच्छुना, जनेन = लोकेन, मोक्षितः = मोक्षणं प्राप्तः,
फलपुष्पवत् = फलकुसुमसमृद्धम्, वनम् = अरण्यम्, विचरन् = परिभ्रमन्, स्वयमेव =
स्वतः एव, पञ्जरम् = पाशम्, प्रविविक्षुः = प्रवेष्टुमिच्छुः ॥ १६ ॥
हिन्दी—निश्चय ही जाल में फँसी चिड़ियाँ किसी हितैषी के द्वारा मुक्त कराये
जाने के बावजूद, फल-फूलों से लदे वन में घूमती हुई स्वतः ही पिंजरे में घुसने की
इच्छा रखती है ॥ १६ ॥
कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपङ्काद्विषमान्नदीतलात् ।
जलतर्षवशेन तां पुनः सरितं ग्राहवतीं तितीर्षति ॥ १७ ॥
अन्वयः—खलु बहुपङ्कात् विषमात् नदीतलात् करिणा उद्धृतः कलभः
जलतर्षवशेन तां ग्राहवतीं सरितं पुनः तितीर्षति ॥ १७ ॥
व्याख्या—खलु = निश्चयेन, बहुपङ्कात् = अतिकर्दमयुक्तात्, विषमात् = नतोन्नतात्,
नदीतलात् = तटिनीतलात्, करिणा—करः = हस्तः, अस्ति अस्येति तेन = गजेन,

१५२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
उद्धृतः=बहिर्निष्कासितः, कलभः=गजशावकः, जलतर्षवशेन—जलस्य = सलिलस्य,
तर्षः=तृष्णा, तर्षवशेन = आकर्षणेन, ताम्=नद्याम्, ग्राहवतीम्—ग्राहाः=नक्राः,
सन्ति=विद्यन्ते, अस्यामिति, सरितम्=नदीम्, पुनः=भूयः, तितीर्षति=प्रवि-
विक्षति ॥ १७ ॥
हिन्दी—निश्चय ही अतिपंकिल एवं विषम नदी-तल से हथिनी के द्वारा निकाला
गया हाथी का बच्चा पानी पीने की इच्छा से पुनः उसी मगर से भरी नदी में घुसना
चाहता है ॥ १७ ॥
शरणे सभुजङ्गमे स्वपन् प्रतिबुद्धेन परेण बोधितः ।
तरुणः खलु जातविभ्रमः स्वयमुग्रं भुजगं जिघृक्षति ॥ १८ ॥
अन्वयः—सभुजङ्गमे शरणे स्वपन् प्रतिबुद्धेन परेण बोधितः तरुणः खलु जात-
विभ्रमः स्वयम् उग्रं भुजगं जिघृक्षति ॥ १८ ॥
व्याख्या—सभुजङ्गमे—भुजङ्गेन=सर्पेण, सहितः=युक्तः, तस्मिन्, शरणे =
सदने, स्वपन्=शयानः, प्रतिबुद्धेन = जाग्रता, परेण=अपरेण, बोधितः=जागरितः,
तरुणः=युवा, खलु=निश्चितेन, जातविभ्रमः—जातः=समुत्पन्नः, विभ्रमः=उद्वेगः,
यस्य सः, स्वयम् = आत्मनैव, उग्रम्=प्रचण्डम्, भुजगम्=सर्पम्, जिघृक्षति =
गृहीतुमिच्छति ॥ १८ ॥
हिन्दी—सांपों से भरे घर में सोया युवक, किसी दूसरे जगे हुए आदमी से
जगाने पर घबड़ा कर खुद ही साँप को पकड़ना चाहता है ॥ १८ ॥
महता खलु जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो वनद्रुमात् ।
पुनरिच्छति नीडतृष्णया पतितुं तत्र गतव्यथो द्विजः ॥ १९ ॥
अन्वयः—महता खलु जातवेदसा ज्वलितात् वनद्रुमात् उत्पतितः द्विजः गतव्यथः
नीडतृष्णया तत्र पतितुं पुनः इच्छति ॥ १९ ॥
व्याख्या—महता = अत्यधिकेन, खलु = निश्चयेन, जातवेदसा = वह्निना,
ज्वलितात् = प्रज्वलितात्, वनद्रुमात्—वनस्य = अरण्यस्य, द्रुमः = वृक्षस्तस्मात्,
उत्पतितः = उद्गतः, द्विजः—द्वाभ्यां जन्म-संस्काराभ्यां जायते इति द्विजः = खगः,
गतव्यथः—गता = निवृत्ता, व्यथा=पीडा, यस्य सः, नीडतृष्णया—नीडस्य =
कोटरस्य, तृष्णा = अभिलाषा, तेन, तत्र = तस्मिन् स्थाने, पतितुम् = गन्तुम्, पुनः =
भूयः, इच्छति = अभिलषति ॥ १९ ॥
हिन्दी—भयंकर आग से जलते जंगल के पेड़ों से उड़े हुए पक्षी पीड़ा रहित
होकर घोंसले की इच्छा से पुनः वहीं जाने की इच्छा करते हैं ॥ १९ ॥
अवशः खलु काममूर्च्छया प्रियया श्येनभयाद्दिनाकृतः ।
न धृतिं समुपैति न ह्रियं करुणं जीवति जीवजीवकः ॥ २० ॥

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १५३
अन्वयः—खलु श्येनभयात् प्रियया विनाकृतः काममूर्च्छया अवशः जीवजीवकः
न धृतिं समुपैति न ह्रियं करुणं जीवति ॥ २० ॥
व्याख्या—खलु = निश्चयेन, श्येनभयात्—श्येनस्य = कपोतारेः, भयात् = भीतेः,
प्रियया = कान्तया, विनाकृतः = पृथक्कृतः, काममूर्च्छया—कामस्य = मदनस्य,
मूर्च्छा = पीड़ा, तया, अवशः = विवशः, जीवजीवकः = चक्रवाकः, न = नहि, धृतिम्
= धैर्यम्, समुपैति = प्राप्नोति, न = नहि, ह्रियम् = लज्जाम्, करुणम् = कातरम्,
जीवति = जीवनं धारयति ॥ २० ॥
हिन्दी—बाज पक्षी के डर से चकवी से अलग हुआ चकवा काम-मूर्च्छित होकर
निश्चय ही विवश हो जाता है; उसे न तो धीरज रहता है और न लज्जा ही ॥ २० ॥
अकृतात्मतया तृषान्वितो घृणया चैव धिया च वर्जितः ।
अशनं खलु वान्तमात्मना कृपणः श्वा पुनरत्तुमिच्छति ॥ २१ ॥
अन्वयः—खलु अकृतात्मतया तृषान्वितः घृणया च धिया चैव वर्जितः कृपणः श्वा
आत्मना वान्तम् अशनं पुनः अत्तुम् इच्छति ॥ २१ ॥
व्याख्या—खलु = निश्चयेन, अकृतात्मतया—अकृतः = असंयतः, आत्मा = चेतनम्,
यस्य सः, तस्य भावः तया, तृषान्वितः = तृष्णासमन्वितः, घृणया = जुगुप्सया, च =
पुनः, धिया = बुद्ध्या, चैव, वर्जितः = रहितः, कृपणः = मूर्खः, श्वा = कुक्कुरः,
आत्मना = स्वेन, वान्तम् = उद्गारितम्, अशनम् = भोजनम्, पुनः = भूयः, अत्तुम् =
भोक्तुम्, इच्छति = वाञ्छति ॥ २१ ॥
हिन्दी—असंयत है आत्मा जिसकी, ऐसा घृणित, बुद्धिहीन और कृपण कुत्ता
अपने ही उगले गये निवाले को फिर से खाने की इच्छा करता है ॥ २१ ॥
इति मन्मथशोककर्षितं तमनुध्याय मुहुर्निरोक्ष्य च ।
श्रमणः स हिताभिकाङ्क्षया गुणवद्वाक्यमुवाच विप्रियम् ॥ २२ ॥
अन्वयः—इति मन्मथशोककर्षितं तम् अनुध्याय मुहुः निरीक्ष्य च सः श्रमणः
हिताभिकाङ्क्षया गुणवद् विप्रियं वाक्यम् उवाच ॥ २२ ॥
व्याख्या—इति = इत्थम्, मन्मथशोककर्षितः—मन्मथस्य = मदनस्य, शोकः =
क्लेशः, तेन कर्षितम् = आकृष्टम्, तम् = नन्दम्, अनुध्याय = ध्यात्वा, मुहुः = भूयः,
निरीक्ष्य च = अवलोक्य च, सः = पूर्वोक्तः, श्रवणः = भिक्षुः, हिताभिकाङ्क्षया—
हितस्य = लाभप्रदस्य, अभिकाङ्क्षया = अभिलाषया, गुणवत् = गुणशालि, विप्रियम् =
अप्रियम्, वाक्यम् = वचनम्, उवाच = अकथयत् ॥ २२ ॥
हिन्दी—इस प्रकार कामशोक से विह्वल उस नन्द का ध्यान करके और फिर
उसे देखकर उसके हित की इच्छा से वह भिक्षु गुणयुक्त, किन्तु अप्रिय वचन उससे
कहा ? ॥ २२ ॥

१५४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अविचारयतः शुभाशुभं विषयेष्वेव निविष्टचेतसः ।
उपपन्नमलब्धचक्षुषो न रतिः श्रेयसि चेद्भवेत् तव ॥ २३ ॥
अन्वयः-शुभाशुभम् अविचारयतः विषयेषु एव निविष्टचेतसः अलब्धचक्षुषः
तव चेत् श्रेयसि रतिः न उपपन्नम् ॥ २३ ॥
व्याख्या - शुभाशुभम् = कल्याणाकल्याणम्, अविचारयतः = विचारमकुर्वतः,
विषयेषु = उपभोगेषु, एवेति निश्चयेन, निविष्टचेतसः - निविष्टम् = निक्षिप्तम्, चेतः =
मानसम्, यस्य तस्य, अलब्धचक्षुषः - न = नहि, लब्धम् = प्राप्तम्, चक्षुः = नेत्रम्, येन
तस्य, तव = भवतः, चेत् = यदि, श्रेयसि = कल्याणे, रतिः = प्रीतिस्तर्हि
उपपन्नमेवास्ति । कल्याणं द्विविधं भवति- श्रेयः प्रेयश्च । श्रेयसः संश्लेषस्तु
पारमार्थिकतया सह भवति, प्रेयसः सम्बन्धं तु विषयरूपेण भोग्यतया सहैवास्ति ।
विषयासक्तजनस्य श्रेयसः प्राप्तिः कदापि न सम्भवति ॥ २३ ॥
हिन्दी - शुभाशुभ का विचार किये बिना तुम्हारा मन विषयों में आसक्त है।
तुम्हें प्रज्ञारूपी आँखें है ही नहीं, अतः श्रेय के प्रति अरुचि स्वाभाविक ही है ॥ २३ ॥
श्रवणे ग्रहणेऽथ धारणे परमार्थविगमे मनःशमे ।
अविषक्तमतेश्चलात्मनो न हि धर्मेऽभिरतिर्विधीयते ॥ २४ ॥
अन्वयः-श्रवणे हि ग्रहणे अथ धारणे परमार्थविगमे मनःशमे अविषक्तमतेः
चलात्मनः धर्मे अभिरतिः न विधीयते ॥ २४ ॥
व्याख्या-श्रवणे = अध्यात्माकर्णने, हि = यतः, ग्रहणे = ज्ञानाङ्गीकरणम्, अथ =
अपि च, धारणे = निदिध्यासने (विषयासक्तजनस्य अध्यात्मविद्यायाः श्रवणे, ग्रहणे
धारणे च मनो न रमते । श्रवणम्, मननं, निदिध्यासनञ्च सद्धिद्याग्रहणस्यैका प्रक्रिया-
ऽस्ति ।), परमार्थविगमे = अध्यात्मबोधने, (परमार्थस्त्वध्यात्मज्ञान एवेति ।) मनः-
शमे-मनसः = चित्तस्य, शमे = शान्तये, अविषक्तमतेः - न = नहि, विषक्ताः =
आसक्ताः, मतिः = बुद्धिर्यस्य तस्य, चलात्मनः - चलः = चञ्चलः, आत्मा = चेतनः,
यस्य तस्य, धर्मे = धार्मिकानुष्ठाने, अभिरतिः = सर्वतोभावेनाभिरुचिः, न = नहि,
विधीयते = भवति ॥ २४ ॥
हिन्दी - क्योंकि श्रवण, मनन और निदिध्यासन में, अध्यात्म को समझने में
तथा मानसिक शान्ति में अनासक्त बुद्धिवाले तथा चंचल चित्तवाले लोगों का मन इस
धर्मानुष्ठान में रमता ही नहीं है ॥ २४ ॥
विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमानिनः ।
शमकर्मसु युक्तचेतसः कृतबुद्धेर्न रतिर्न विद्यते ॥ २५ ॥
अन्वयः - विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेः अमानिनः शमकर्मसु युक्त-
चेतसः कृतबुद्धेः रतिः न विद्यते इति न ॥ २५ ॥

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १५५
व्याख्या—विषयेषु = उपभोग्येषु, तु = इति पादपूर्त्यर्थम्, दोषदर्शिनः = दोषम्—
दुर्गुणम्, द्रष्टुम् = अवलोकयितुम्, शीलम् = स्वभावम्, यस्य तस्य, परितुष्टस्य =
सन्तुष्टस्य, शुचेः = पवित्रस्य, अमानिनः = मानम् = अभिमानम्, अस्ति अस्येति मानी,
तस्य, न मानिनः अमानिनः = अनभिमानिनः, शमकर्मसु = शान्तिविधानेषु, युक्त-
चेतसः = युक्तः = समुपयुक्तः, चेतः = चित्तः, यस्य तस्य = दत्तचित्तस्य, कृतबुद्धेः = कृता
= स्थिरा, बुद्धिः म=तिः, यस्य तस्य, रति = प्रीतिः, न विद्यते = न भवति, इति न =
नहि, अर्थात् भवत्येव । भोग्यविषयेषु दोषदर्शिनो जनः पवित्रः, अनभिमानी, शान्ति-
कर्मसु समाहितचित्तस्तथा स्थिरबुद्धिर्भवति, तथा धर्मानुष्ठाने आनन्दमनुभवतीति ॥ २५ ॥
हिन्दी—विषयों में दोष देखने वाले, सन्तुष्ट, पवित्र, मानरहित, शान्तिकर्म में
निहित चित्तवाले और स्थिर बुद्धिवाले व्यक्ति को धर्म में आनन्द न प्राप्त हो ऐसा
नहीं अर्थात् उसे आनन्द मिलता ही है ॥ २५ ॥
रमते तृषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन बालिशः ।
रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान् परिभूय विद्यया ॥ २६ ॥
अन्वयः—तृषितः धनश्रिया रमते, बालिशः कामसुखेन रमते, सज्जनः विद्यया
परिभोगान् परिभूय प्रशमेन रमते ॥ २६ ॥
व्याख्या—तृषितः = तर्षितः, धनश्रिया = धनसम्पत्त्या, रमते = सुखमनुभवति,
बालिशः = मूर्खः, कामसुखेन = भोगानन्देन, रमते = आनन्दमनुभवति, सज्जनः =
सत्पुरुषः, विद्यया = ज्ञानेन, परिभोगान् = विषयान्, परिभूय = अनादृत्य, प्रशमेन =
शान्त्या, रमते = सुखमनुभवति ॥ २६ ॥
हिन्दी—लोभी धन-सम्पत्ति में, मूर्ख कामसुख में सुख का अनुभव करते हैं,
किन्तु सत्पुरुष ज्ञान से भोग को जीतकर शान्ति में आनन्द का अनुभव प्राप्त करता
है ॥ २६ ॥
अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः ।
सदृशी न गृहायचेतना प्रणतिर्वायुवशाद् गिरेरिव ॥ २७ ॥
अन्वयः—अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्य अर्चितलिङ्गधारिणः वायुवशात्
गिरेः प्रणतिः इव गृहायचेतना न सदृशी ॥ २७ ॥
व्याख्या—अपि च = अन्यच्च, प्रथितस्य = विख्यातस्य, धीमतः = ज्ञानवतः,
कुलजस्य—कुले = उत्तमवंशे, जातः = समुत्पन्नः, कुलजस्तस्य = कुलीनस्य, अर्चित-
लिङ्गधारिणः = अर्चितम् = पूजितम्, लिङ्गम् = चिह्नम्, धरतीति = गृह्णातीति तस्य,
वायुवशात् = पवमानप्रवेगात्, गिरेः = अद्रेः, प्रणतिः = नमनम्, इव = यथा, गृहाय-
चेतना = गृहगन्तुमिच्छा, न सदृशी = अनुचितेति ॥ २७ ॥
हिन्दी—वायु के वेग से जैसे पहाड़ का झुकना उचित नहीं है, उसी तरह
विख्यात, बुद्धिमान, कुलीन एवं पूजनीय वेष धारण करने वालों के लिए घर लौटने
की इच्छा उचित नहीं है ॥ २७ ॥

१५६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
स्पृहयेत् परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवशां स्वतन्त्रताम् ।
उपशान्तिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेद् दोषवते गृहाय सः ॥ २८ ॥
अन्वयः—यः आत्मवशां स्वतन्त्रतां परिभूय परसंश्रिताय स्पृहयेत् सः शिवे
उपशान्तिपथे स्थितः दोषवते गृहाय स्पृहयेत् ॥ २८ ॥
व्याख्या—यः=पुरुषः, आत्मवशां=स्वाधीनाम्, स्वतन्त्रताम्=आत्माधीनताम्,
परिभूय = अनादृत्य, परसंश्रिताय — परेषाम् = अन्येषाम्, संश्रितः = आश्रितः, तस्मै,
स्पृहयेत् = इच्छेत्, सः = पुरुषः, शिवे = कल्याणप्रदे, उपशान्तिपथे—उपशान्तेः =
उपशमस्य, पथः=मार्गम्, तस्मिन्, स्थितः=तिष्ठन्, दोषवते—दोषाः= दुर्गुणाः
सन्ति अस्मिन् तस्मै, गृहाय = सदनाय, स्पृहयेत् = इच्छेत् । शुभेच्छुजनं विषयरूपदोष-
युक्ताद् गृहात् विरक्तो भूत्वा निर्गमनानन्तरं पुनः प्रत्यावर्त्तनस्येच्छाऽनुचितेति भावः ।२८।
हिन्दी—जो व्यक्ति आत्मवशवर्त्तिनि स्वतन्त्रता का तिरस्कार कर दूसरों पर
आश्रित होने की इच्छा करें, उसे ही शिव और शान्ति के पथ पर रहते हुए घर
लौटने की इच्छा करनी चाहिए ॥ २८ ॥
व्यसनाभिहतो यथा विशेत् परिमुक्तः पुनरेव बन्धनम् ।
समुपेत्य वनं तथा पुनर्गृहसंज्ञं मृगयेत बन्धनम् ॥ २९ ॥
अन्वयः—यथा व्यसनाभिहतः परिमुक्तः पुनः एव बन्धनं विशेत् तथा वनं समुपेत्य
पुनः गृहसंज्ञं बन्धनं मृगयेत ॥ २९ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, व्यसनाभिहतः—व्यसनेन = आपदा, अभिहतः=
पीडितः, विपन्नः सन्, परिमुक्तः = बन्धनात् पृथग्भूतः, पुनः=भूयः, एव, बन्धनम् =
पाशम्, विशेत्=प्रवेशं कर्तुमिच्छेत्, तथा=तेनैव रूपेण, वनम् = अरण्यम्, समुपेत्य =
प्राप्य, पुनः = भूयः, गृहसंज्ञम् — गृहम् = सदनम्, संज्ञा = नाम, यस्य तम्, बन्धनम् =
प्रतिबन्धम्, मृगयेत = अन्विष्येत् ॥ २९ ॥
हिन्दी—जैसे बन्धनमुक्त व्यक्ति विपन्न होकर पुनः बन्धन की चाह करता है,
उसी तरह वन का आश्रय प्राप्त कर मनुष्य फिर घर नामक बन्धन की चाह
करता है ॥ २९ ॥
पुरुषश्च विहाय यः कलिं पुनरिच्छेत् कलिमेव सेवितुम् ।
स विहाय भजेत बालिशः कलिभूतामजितेन्द्रियः प्रियाम् ॥ ३० ॥
अन्वयः—यश्च पुरुषः कलिं विहाय पुनः कलिम् एव सेवितुम् इच्छेत् सः अजि-
तेन्द्रियः बालिशः कलिभूतां प्रियां विहाय (पुनः ) भजेत ॥ ३० ॥
व्याख्या—यश्च = पूर्वोक्तः, पुरुषः = जनः, कलिम् = पापम्, विहाय = परित्यज्य,
पुनः = भूयः, कलिमेव = पापमेव, सेवितुम् = भजितुम्, इच्छेत् = अभिलषेत्, सः =
असौ, अजितेन्द्रियः — न = नहि, जितानि = विजितानि, इन्द्रियानि =करणानि, येन
सः, बालिशः = मूर्खः, कलिभूताम् = पापरूपाम्, प्रियाम् = कान्ताम्, विहाय=त्यक्त्वा,
पुनस्तामेव, भजेत = सेवेत ॥ ३० ॥

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १५७
हिन्दी—जो व्यक्ति एक बार पाप को छोड़कर पुनः पाप करना चाहता है, उसी
तरह जिनके वश में इन्द्रियाँ नहीं है वैसे मूर्खजन पापरूपी पत्नी का परित्याग कर
पुनः उसी का सेवन करें ॥ ३० ॥
सविषा इव संश्रिता लताः परिमृष्टा इव सोरगा गुहाः ।
विवृता इव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः ॥ ३१ ॥
अन्वयः—सविषाः संश्रिताः लताः इव परिमृष्टाः सोरगाः गुहाः इव धृताः विवृताः
असयः इव योषितः व्यसनान्ताः हि भवन्ति ॥ ३१ ॥
व्याख्या—सविषाः—विषेण = हालाहलेन, सहिताः = युक्ताः, संश्रिताः = स्पृष्टाः,
लताः = वल्लर्यः, इव = यथा, परिमृष्टाः = स्वच्छीकृताः, सोरगाः—उरगैः = सर्पैः,
सहिताः = युक्ताः, उरसा गच्छतीति उरगः = सर्पः, गुहाः = कन्दराः, इव = यथा, धृताः
= गृहीताः, विवृताः = असंवृताः, असयः = चन्द्रहासाः, इव = यथा, योषितः = नार्यः,
व्यसनान्ताः—व्यसनम् = पीडा, अन्तः = परिणामः, यासां ताः, हि = इति निश्चयेन,
भवन्ति = जायन्ते । अत्रोपमालङ्कारः ॥ ३१ ॥
हिन्दी—जैसे जहरीली लताओं के छूने से, साँपों से भरी गुफाओं को साफ करने
से, खुली तलवारें साथ रखने से विपत्ति होती है, उसी तरह नारियों के स्पर्श का
फल विपत्ति ही है ॥ ३१ ॥
प्रमदाः समदा मदप्रदा प्रमदा वीतमदा भयप्रदाः ।
इति दोषभयावहाश्च ताः कथमर्हन्ति निषेवणं नु ताः ॥ ३२ ॥
अन्वयः—समदाः प्रमदाः मदप्रदाः वीतमदाः प्रमदाः भयप्रदाः इति दोषभयावहाः
च ताः नु ताः निषेवणं कथं अर्हन्ति ॥ ३२ ॥
व्याख्या—मदेन = मानसिकविकारेण, सहिताः = युक्ताः, समदाः = मदयुक्ताः,
प्रमदाः = नार्यः, मदप्रदाः = मदकारिण्यः, मदं प्रददतीति मदप्रदाः, वीतमदाः = मद-
रहिताः, प्रमदाः = स्त्रियः, भयप्रदाश्च = भीतिकरञ्च भवन्ति, इति = एवम्, ताः =
नार्यः, दोषभयावहाः—दोषञ्च = दुर्गुणञ्च, भयञ्च = भीतिञ्च, दोषभयौ, तौ आवहन्तीति,
नु = इति प्रश्ने, ताः = वामाः, निषेवणम् = सेवनम्, कथम् = केन प्रकारेण, अर्हन्ति =
योग्यतां यान्ति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—मदयुक्त औरतें मदमस्त बना देती हैं और मदविहीन नारियां भय पैदा
करती हैं, इसलिए वे दोष और भय उत्पन्न करने वाली होती हैं । अतः ऐसी स्त्रियों
का सेवन कैसे किया जाय ? ॥ ३२ ॥
स्वजनः स्वजनेन भिद्यते सुहृदश्चापि सुहृज्जनेन यत् ।
परदोषविचक्षणाः शठास्तदनायाः प्रचरन्ति योषितः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—यत् स्वजनः स्वजनेन सुहृदः सुहृज्जनेन च भिद्यते तत् परदोष-
विचक्षणाः अनार्याः शठाः योषितः प्रचरन्ति ॥ ३३ ॥
सौ०-14

१५८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—यत्=यः, स्वजनः=आत्मीयः, स्वजनेन=आत्मीयेन, सुहृदः=
मित्रम्, सुहृज्जनेन=मित्रलोकेन, च=पुनः, भिद्यते=पृथग्भवति, तत्, परदोष-
विचक्षणाः—परेषाम्=अन्येषाम्, दोषः=दुर्गुणः, तस्मिन्, विचक्षणाः=कुशलाः,
अनार्याः=कदाचारिण्यः, शठाः=धूर्त्ताः, योषितः=नार्यः, प्रचरन्ति=कुर्वन्ति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—अपनों को अपने से, मित्रों को मित्रों से ये औरतें ही अलग करती हैं ।
दूसरों के दुर्गुण देखने में ये मूर्ख और अनार्य स्त्रियां बड़ी कुशल होती है ॥३३॥
कुलजाः कृपणीभवन्ति यद्यद्युक्तं प्रचरन्ति साहसम् ।
प्रविशन्ति च यच्चमूमूखं रभसा तत्र निमित्तमङ्गनाः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—यत् कुलजाः कृपणीभवन्ति यत् अयुक्तं साहसं प्रचरन्ति यत् च रभसा
चमूमुखं प्रविशन्ति तं निमित्तम् अङ्गनाः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—यत्=ये, कुलजाः=कुलीनाः, कृपणीभवन्ति=कातरतां यान्ति, यत्=
ये, अयुक्तम्=औचित्यरहितम्, साहसम्=पराक्रमम्, प्रचरन्ति=कुर्वन्ति, यच्च, रभसा
=वेगेन, चमूमुखम्=सेनासम्मुखम्, प्रविशन्ति=प्रवेशं कुर्वन्ति, तत्र=तस्मिन्,
निमित्तम्=कारणम्, अङ्गनाः=वामाः एव सन्ति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—कुलीन व्यक्ति भी कातर होकर जो कुछ अनुचित साहस करते हैं अथवा
अतिशीघ्र शक्तिशाली सेना का सामना करते हैं, उन सभी का कारण ये स्त्रियाँ ही
होती हैं ॥ ३४ ॥
वचनेन हरन्ति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा ।
मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषम् ॥ ३५ ॥
अन्वयः—वल्गुना वचनेन हरन्ति निशितेन चेतसा प्रहरन्ति योषितां वाचि मधु
तिष्ठति हृदये हालाहलं महद्विषम् ॥ ३५ ॥
व्याख्या—वल्गुना=मधुरेण, वचनेन=वाचा, हरन्ति=आकर्षन्ति, निशितेन=
तीव्रेण, चेतसा=हृदयेन, प्रहरन्ति=प्रहारं कुर्वन्ति, योषिताम्=नारीणाम्, वाचि=
वचने, मधु=मधुरम्, तिष्ठति=विद्यते, हृदये=चित्ते, हालाहलम्=एतदाख्यम्, मह-
द्विषम्=तीव्रविषम्; तिष्ठतीति ॥ ३५ ॥
हिन्दी—औरतें अपनी मनोहर वाणी से आकर्षित करती हैं तथा तीव्र हृदय से
चोट करती हैं । उनकी बोली में मधु तथा दिल में हालाहल नामक तीव्र विष भरा
रहता है ॥ ३५ ॥
प्रदहन् दहनोऽपि गृह्यंते विशरीरः पवनोऽपि गृह्यते ।
कुपितो भुजगोऽपि गृह्यते प्रमदानां तु मनो न गृह्यते ॥ ३६ ॥
अन्वयः—दहनः प्रदहन् अपि गृह्यते विशरीरः पवनः अपि गृह्यते कुपितः भुजगः
अपि गृह्यते तु प्रमदानां मनः न गृह्यते ॥ ३६ ॥

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १५९
व्याख्या—दहनः = वह्निः, प्रदहन् = प्रज्ज्वलन्, अपि = चेत्, गृह्यते = ध्रियते,
विशरीरः = शरीरहीनः, पवनः = वायुः, अपि = चेत्, गृह्यते = ग्रहीतुं शक्यते, कुपितः =
क्रुद्धः, भुजगः = नागः, अपि = चेत्, गृह्यते = उपादीयते, तु = किन्तु, प्रमदानाम् =
वामानाम्, मनः = चित्तम्, न = नहि, गृह्यते = ग्रहणं कर्तुं शक्यते । अत्राशक्यमपि
कार्यं शक्यत्वेन प्रदर्श्य स्त्रीणां मनस्तैः भुजगैः अपि अधिकवक्रं प्रदर्शितम् । उपमाना-
दुपमेयस्य श्रेष्ठताप्रदर्शनेनात्र व्यतिरेकाऽलङ्कारः ॥ ३६ ॥
हिन्दी—जलती हुई आग पकड़ी जा सकती है; देह-विहीन हवा भी पकड़ी जा
सकती है; क्रुद्ध सर्प को भी पकड़ा जा सकता है, किन्तु स्त्रियों के मन को नहीं
जीता जा सकता ॥ ३६ ॥
न वपुर्विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रमम् ।
प्रहरन्त्यविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला इव ॥ ३७ ॥
अन्वयः—स्त्रियः न वपुः न श्रियं न मतिं न कुलं नापि विक्रमं विमृशन्ति,
ग्राहकुलाकुलाः सरितः इव अविशेषतः प्रहरन्ति ॥ ३७ ॥
व्याख्या—स्त्रियः = प्रमदाः, न = नहि, वपुः = शरीरम्, न = नहि, श्रियम् = धनम्,
न = नहि, मतिम् = बुद्धिम्, न = नहि, कुलम् = वंशं कुटुम्बं वा, नापि विक्रमम् =
पराक्रमम्, विमृशन्ति = विचारयन्ति, अपि तु ग्राहकुलाकुलाः = ग्राहाणाम् = नक्राणाम्,
कुलैः = समूहैः, तैराकुलाः = समन्विताः, सरितः = नद्यः, इव = यथा, अविशेषतः =
सामान्यतः, प्रहरन्ति = प्रहारं कुर्वन्ति । अत्राप्युपमाऽलङ्कारः ॥ ३७ ॥
हिन्दी—औरतें न किसी के देह की चिन्ता करती है, न धन की, न बुद्धि की,
न खानदान की और न पराक्रम की, बल्कि वह मगरों से भरी नदियों की तरह
बिना भेदभाव के प्रहार करती हैं ॥ ३७ ॥
न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सौहृदं क्वचित् ।
कलिता वनितेव चञ्चला तदिहारिष्विव नावलम्ब्यते ॥ ३८ ॥
अन्वयः—स्त्री न मधुरं वचः न लालनं न च सौहृदं क्वचित् स्मरति, कलिता
वनिता एव चञ्चला तत् इह अरिषु इव न अवलम्ब्यते ॥ ३८ ॥
व्याख्या—स्त्री = नारी, न = नहि, मधुरम् = रुचिरम्, वचः = वचनम्, न =
नहि, लालनम् = पालन-पोषणम्, न च सौहृदम् = मित्रत्वम्, क्वचित् = कुत्रापि,
स्मरति = स्मरणं करोति, कलिता = परीक्षिता, वनिता = नारी, एव, चञ्चला = चपला,
तत् = तस्मात्, इह = अस्मिन्, अरिषु = शत्रुषु, इव = यथा, न = नहि, अवलम्ब्यते =
आश्रीयते ॥ ३८ ॥
हिन्दी—नारी मीठी बातें, भरण-पोषण और मित्रता को भी याद नहीं करती,
परीक्षित औरतें भी चंचल होती हैं । अतः दुश्मन की तरह उस पर कभी भी भरोसा
नहीं करना चाहिए ॥ ३८ ॥

१६० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमम् ।
प्रणतेषु भवन्ति गर्विताः प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु ॥ ३९ ॥
अन्वयः—प्रमदाः अददत्सु नर्मदाः भवन्ति, प्रददत्सु विभ्रमं प्रविशन्ति, प्रणतेषु
गर्विताः भवन्ति, मानिषु तृप्तितराः ॥ ३९ ॥
व्याख्या—प्रमदाः = वामाः, अददत्सु = अयच्छत्सु, नर्मदाः = मानयुक्ताः भवन्ति,
प्रददत्सु = यच्छत्सु, विभ्रमम् = परिहासम्, प्रविशन्ति = प्रवेशं कुर्वन्ति, प्रणतेषु =
विनम्रेषु, गर्विताः = गर्वयुक्ताः, भवन्ति, मानिषु—मानमस्ति अस्येति तेषु = स्वाभि-
मानिषु, तृप्ततराः = सन्तुष्टाः भवन्ति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—कुछ देनेवालों के प्रति औरतें नखरा करती हैं और न देने वालों के प्रति
हावभाव व्यक्त करती हैं । प्रणतों के प्रति गर्वित तथा मानियों के प्रति सन्तुष्ट रहती
हैं ॥ ३९ ॥
गुणवत्सु चरन्ति भर्तृवद् गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् ।
धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरन्त्यवज्ञया ॥ ४० ॥
अन्वयः—गुणवत्सु भर्तृवत् चरन्ति, गुणहीनेषु पुत्रवत् चरन्ति, धनवत्सु तृष्णया
चरन्ति, धनहीनेषु अवज्ञया चरन्ति ॥ ४० ॥
व्याख्या—गुणवत्सु = गुणयुक्तेषु, भर्तृवत् = स्वामी इव, चरन्ति = व्यवहरन्ति,
गुणहीनेषु = निर्गुणेषु, पुत्रवत् = सुत इव, चरन्ति = व्यवहरन्ति, धनवत्सु = धनिकेषु,
तृष्णया = इच्छया, चरन्ति = व्यवहरन्ति, धनहीनेषु = दरिद्रजनेषु, अवज्ञया =
अवहेलनया, चरन्ति = व्यवहरन्ति ॥ ४० ॥
हिन्दी—औरतें गुणवानों के प्रति पति की तरह तथा गुणहीनों के प्रति पुत्र की
तरह आचरण करती हैं । धनवानों के प्रति साकांक्ष और धनहीनों के प्रति अपमान
का व्यवहार करती हैं ॥ ४० ॥
विषयाद्विषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हृतापि गौः ।
अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ॥ ४१ ॥
अन्वयः—यथा गौः हृताऽपि विषयात् विषयान्तरं गता प्रचरति एव तथा अन्यत्र
गता अङ्गना अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमते ॥ ४१ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, गौः = धेनुः, हृताऽपि = अपहृताऽपि, विषयात् =
स्वकीयस्थानात्, विषयान्तरम्—अन्यः = अपरः, विषयः = क्षेत्रः, तं विषयान्तरम् =
क्षेत्रान्तरम्, गता = प्राप्ता,, प्रचरति एव = तृणानि अत्त्येव, तथा = तेनैव प्रकारेण,
अन्यत्र = अन्यस्मिन् पुरुषे, गता = याता, अङ्गना = नारी, अनवेक्षितपूर्वसौहृदा—न =
नहि, अवेक्षितम् = स्मृतम्, पूर्वसौहृदम् = पूर्वमैत्र्यम्, रमते = रमणं कुरुते ॥ ४१ ॥
हिन्दी—चुराई गई गायें जैसे अपनी जगह छोड़कर दूसरी जगह जाने पर भी
चरती हैं । उसी तरह औरतें पहले मित्र को भूलकर दूसरे पुरुष के साथ रमण करती
हैं ॥ ४१ ॥