सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१५६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
स्पृहयेत् परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवशां स्वतन्त्रताम् ।
उपशान्तिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेद् दोषवते गृहाय सः ॥ २८ ॥
अन्वयः—यः आत्मवशां स्वतन्त्रतां परिभूय परसंश्रिताय स्पृहयेत् सः शिवे
उपशान्तिपथे स्थितः दोषवते गृहाय स्पृहयेत् ॥ २८ ॥
व्याख्या—यः=पुरुषः, आत्मवशां=स्वाधीनाम्, स्वतन्त्रताम्=आत्माधीनताम्,
परिभूय = अनादृत्य, परसंश्रिताय — परेषाम् = अन्येषाम्, संश्रितः = आश्रितः, तस्मै,
स्पृहयेत् = इच्छेत्, सः = पुरुषः, शिवे = कल्याणप्रदे, उपशान्तिपथे—उपशान्तेः =
उपशमस्य, पथः=मार्गम्, तस्मिन्, स्थितः=तिष्ठन्, दोषवते—दोषाः= दुर्गुणाः
सन्ति अस्मिन् तस्मै, गृहाय = सदनाय, स्पृहयेत् = इच्छेत् । शुभेच्छुजनं विषयरूपदोष-
युक्ताद् गृहात् विरक्तो भूत्वा निर्गमनानन्तरं पुनः प्रत्यावर्त्तनस्येच्छाऽनुचितेति भावः ।२८।
हिन्दी—जो व्यक्ति आत्मवशवर्त्तिनि स्वतन्त्रता का तिरस्कार कर दूसरों पर
आश्रित होने की इच्छा करें, उसे ही शिव और शान्ति के पथ पर रहते हुए घर
लौटने की इच्छा करनी चाहिए ॥ २८ ॥
व्यसनाभिहतो यथा विशेत् परिमुक्तः पुनरेव बन्धनम् ।
समुपेत्य वनं तथा पुनर्गृहसंज्ञं मृगयेत बन्धनम् ॥ २९ ॥
अन्वयः—यथा व्यसनाभिहतः परिमुक्तः पुनः एव बन्धनं विशेत् तथा वनं समुपेत्य
पुनः गृहसंज्ञं बन्धनं मृगयेत ॥ २९ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, व्यसनाभिहतः—व्यसनेन = आपदा, अभिहतः=
पीडितः, विपन्नः सन्, परिमुक्तः = बन्धनात् पृथग्भूतः, पुनः=भूयः, एव, बन्धनम् =
पाशम्, विशेत्=प्रवेशं कर्तुमिच्छेत्, तथा=तेनैव रूपेण, वनम् = अरण्यम्, समुपेत्य =
प्राप्य, पुनः = भूयः, गृहसंज्ञम् — गृहम् = सदनम्, संज्ञा = नाम, यस्य तम्, बन्धनम् =
प्रतिबन्धम्, मृगयेत = अन्विष्येत् ॥ २९ ॥
हिन्दी—जैसे बन्धनमुक्त व्यक्ति विपन्न होकर पुनः बन्धन की चाह करता है,
उसी तरह वन का आश्रय प्राप्त कर मनुष्य फिर घर नामक बन्धन की चाह
करता है ॥ २९ ॥
पुरुषश्च विहाय यः कलिं पुनरिच्छेत् कलिमेव सेवितुम् ।
स विहाय भजेत बालिशः कलिभूतामजितेन्द्रियः प्रियाम् ॥ ३० ॥
अन्वयः—यश्च पुरुषः कलिं विहाय पुनः कलिम् एव सेवितुम् इच्छेत् सः अजि-
तेन्द्रियः बालिशः कलिभूतां प्रियां विहाय (पुनः ) भजेत ॥ ३० ॥
व्याख्या—यश्च = पूर्वोक्तः, पुरुषः = जनः, कलिम् = पापम्, विहाय = परित्यज्य,
पुनः = भूयः, कलिमेव = पापमेव, सेवितुम् = भजितुम्, इच्छेत् = अभिलषेत्, सः =
असौ, अजितेन्द्रियः — न = नहि, जितानि = विजितानि, इन्द्रियानि =करणानि, येन
सः, बालिशः = मूर्खः, कलिभूताम् = पापरूपाम्, प्रियाम् = कान्ताम्, विहाय=त्यक्त्वा,
पुनस्तामेव, भजेत = सेवेत ॥ ३० ॥