सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १५५
व्याख्या—विषयेषु = उपभोग्येषु, तु = इति पादपूर्त्यर्थम्, दोषदर्शिनः = दोषम्—
दुर्गुणम्, द्रष्टुम् = अवलोकयितुम्, शीलम् = स्वभावम्, यस्य तस्य, परितुष्टस्य =
सन्तुष्टस्य, शुचेः = पवित्रस्य, अमानिनः = मानम् = अभिमानम्, अस्ति अस्येति मानी,
तस्य, न मानिनः अमानिनः = अनभिमानिनः, शमकर्मसु = शान्तिविधानेषु, युक्त-
चेतसः = युक्तः = समुपयुक्तः, चेतः = चित्तः, यस्य तस्य = दत्तचित्तस्य, कृतबुद्धेः = कृता
= स्थिरा, बुद्धिः म=तिः, यस्य तस्य, रति = प्रीतिः, न विद्यते = न भवति, इति न =
नहि, अर्थात् भवत्येव । भोग्यविषयेषु दोषदर्शिनो जनः पवित्रः, अनभिमानी, शान्ति-
कर्मसु समाहितचित्तस्तथा स्थिरबुद्धिर्भवति, तथा धर्मानुष्ठाने आनन्दमनुभवतीति ॥ २५ ॥
हिन्दी—विषयों में दोष देखने वाले, सन्तुष्ट, पवित्र, मानरहित, शान्तिकर्म में
निहित चित्तवाले और स्थिर बुद्धिवाले व्यक्ति को धर्म में आनन्द न प्राप्त हो ऐसा
नहीं अर्थात् उसे आनन्द मिलता ही है ॥ २५ ॥
रमते तृषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन बालिशः ।
रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान् परिभूय विद्यया ॥ २६ ॥
अन्वयः—तृषितः धनश्रिया रमते, बालिशः कामसुखेन रमते, सज्जनः विद्यया
परिभोगान् परिभूय प्रशमेन रमते ॥ २६ ॥
व्याख्या—तृषितः = तर्षितः, धनश्रिया = धनसम्पत्त्या, रमते = सुखमनुभवति,
बालिशः = मूर्खः, कामसुखेन = भोगानन्देन, रमते = आनन्दमनुभवति, सज्जनः =
सत्पुरुषः, विद्यया = ज्ञानेन, परिभोगान् = विषयान्, परिभूय = अनादृत्य, प्रशमेन =
शान्त्या, रमते = सुखमनुभवति ॥ २६ ॥
हिन्दी—लोभी धन-सम्पत्ति में, मूर्ख कामसुख में सुख का अनुभव करते हैं,
किन्तु सत्पुरुष ज्ञान से भोग को जीतकर शान्ति में आनन्द का अनुभव प्राप्त करता
है ॥ २६ ॥
अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः ।
सदृशी न गृहायचेतना प्रणतिर्वायुवशाद् गिरेरिव ॥ २७ ॥
अन्वयः—अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्य अर्चितलिङ्गधारिणः वायुवशात्
गिरेः प्रणतिः इव गृहायचेतना न सदृशी ॥ २७ ॥
व्याख्या—अपि च = अन्यच्च, प्रथितस्य = विख्यातस्य, धीमतः = ज्ञानवतः,
कुलजस्य—कुले = उत्तमवंशे, जातः = समुत्पन्नः, कुलजस्तस्य = कुलीनस्य, अर्चित-
लिङ्गधारिणः = अर्चितम् = पूजितम्, लिङ्गम् = चिह्नम्, धरतीति = गृह्णातीति तस्य,
वायुवशात् = पवमानप्रवेगात्, गिरेः = अद्रेः, प्रणतिः = नमनम्, इव = यथा, गृहाय-
चेतना = गृहगन्तुमिच्छा, न सदृशी = अनुचितेति ॥ २७ ॥
हिन्दी—वायु के वेग से जैसे पहाड़ का झुकना उचित नहीं है, उसी तरह
विख्यात, बुद्धिमान, कुलीन एवं पूजनीय वेष धारण करने वालों के लिए घर लौटने
की इच्छा उचित नहीं है ॥ २७ ॥