सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १४३
पाणौ कपालमवधार्य विधाय मौण्ड्यं
मानं निधाय विकृतं परिधाय वासः ।
यस्योद्भवो न धृतिरस्ति न शान्तिरस्ति
चित्रप्रदीप इव सोऽस्ति च नास्ति चैव ॥ ४८ ॥
अन्वयः—पाणौ कपालम् अवधार्य मौण्ड्यं मानं निधाय विकृतं वासं परिधाय उद्भवः
यस्य धृतिः नास्ति शान्तिः नास्ति सः चित्र-प्रदीप इव च अस्ति नास्ति चैव ॥ ४८ ॥
व्याख्या—पाणौ = करे, कपालम् = भिक्षापात्रम्, अवधार्य = धृत्वा, मौण्ड्यम् =
मुण्डनम्, मानम् = गर्वः, निधाय = त्यक्त्वा, विकृतम् = काषायम्, वासम् = वस्त्रम्,
परिधाय = धारणं कृत्वा, उद्भवः = उद्विग्नः, यस्य = पूर्वोक्तस्य, धृतिः = धैर्यः, नास्ति =
न विद्यते, शान्तिः = शमम्, नास्ति, सः = पूर्वोक्तः, चित्र-प्रदीप इव = आलिखित-
दीपकमिव, च = पुनः, अस्ति = विद्यते, नास्ति = भिक्षु न विद्यते चैव ॥ ४८ ॥
हिन्दी—हाथों में भिक्षापात्र लेकर, मुण्ड मुड़ाकर, गर्व छोड़कर, गेरुआ वस्त्र
पहनकर जो उत्तेजना के अधीन है, जिसे न धैर्य है और न शान्ति है; वह चित्र में
प्रदर्शित दीपक की तरह है अर्थात् देखने में भिक्षु है, वास्तव में नहीं है ॥ ४८ ॥
यो निःसृतश्च न च निःसृतकामरागः
काषायमुद्वहति यो न च निष्कषायः ।
पात्रं बिभर्ति च गुणैर्न च पात्रभूतो
लिङ्गं वहन्नपि स नैव गृही न भिक्षुः ॥ ४९ ॥
अन्वयः—यश्च निःसृतः न च निःसृतकामरागः यः काषायम् उद्वहति न च
निष्कषायः पात्रं च बिभर्त्ति गुणैश्च न पात्रभूतः सः लिङ्गं वहन् अपि न गृही नैव
भिक्षुः ॥ ४९ ॥
व्याख्या—यश्च = पुनः यः पुरुषः, निःसृतः = गृहाद् बहिर्गतः, न च = न हि, निःसृत-
कामरागः—निःसृतः = निर्गतः, कामस्य = विषयस्य, रागः = अनुरागः, यस्य सः,
यः = जनः, काषायम् = गैरिकवस्त्रम्, उद्वहति = धारयति, न च निष्कषायः—निर्गतः
= विनिर्गतः, कषायः = मलम्, यस्य सः = चित्तमलरहितः, पात्रञ्च = भिक्षापात्रञ्च,
बिभर्त्ति = धारयति, गुणैश्च = सद्गुणैश्च, न = नहि, पात्रभूतः = आश्रयभूतः, सः =
पूर्वोक्तः, लिङ्गम् = भिक्षुचिह्नम्, वहन् = धारयन्, अपि, न = नहि, गृही = गृहस्थः,
नैव, भिक्षुः = परिव्राजकः अस्ति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—जो घर से निकल गया है, परन्तु मन से कामवासना को नहीं निकाल
सका है; जो गैरिक वस्त्र तो धारण कर लिया है, परन्तु चित्त जिसका पवित्र नहीं है;
जो भिक्षापात्र तो हाथ में लिया है, परन्तु उसके गुण का अधिकारी नहीं है; वह
भिक्षुवेष धारण करने के बावजूद न तो गृहस्थ है और न भिक्षु ही है ॥ ४९ ॥