सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१४८ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—सौम्य ! यदि मयि वाच्यं मन्यसे च निखिलेन सत्यम् उच्यताम्, हि
चेतसां गतयः विविधाः बहुगुह्यानि च महाकुलानि ॥ ६ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे भद्र ! यदि = चेत्, मयि = भिक्षौ, वाच्यम् = कथनीयम्,
मन्यसे = ज्ञायसे, च = तर्हि, निखिलेन = अखिलेन, सत्यम् = तत्त्वम्, उच्यताम् =
कथ्यताम्. हि = यतः, चेतसां = मनसां, गतयः = गमनानि, विविधाः = बहुविधाः,
बहुगुह्यानि = अतिगोप्यानि, च = पुनः, महाकुलानि -- महान्ति च आकुलानि च
महाकुलानि = अतिव्याकुलानि भवन्ति। मानवीयचित्तानि बहुविधानि भवन्ति।
तेष्वतिगोपनीयाः वार्त्ताः भवन्ति, याश्चातिकष्टप्रदाः भवन्ति ॥ ६ ॥
हिन्दी—हे भद्र ! मुझसे कहने योग्य यदि तुम मानते हो तो सारी बातें सच-सच
बतला दो, क्योंकि मन की गति अनेक हैं, जिनमें अत्यन्त गोपनीयता और अति-
व्याकुलता होती है ॥ ६ ॥
इति तेन स चोदितस्तदा व्यवसायं प्रविवक्षुरात्मनः ।
अवलम्ब्य करे करेण तं प्रविवेशान्यतरद्वनान्तरम् ॥ ७ ॥
अन्वयः—तदा तेन इति चोदितः सः आत्मनः व्यवसायं प्रविवक्षुः करेण करम्
अवलम्ब्य तम् अन्यतरत् वनान्तरं प्रविवेश ॥ ७ ॥
व्याख्या—तदा = तस्मिन् काले, तेन = बौद्धभिक्षुना, इति = इत्थम्, चोदितः =
प्रेरितः, सः = नन्दः, आत्मनः = स्वकीयस्य, व्यवसायम् = निश्चयम्, प्रविवक्षुः = कथ-
यितुमिच्छुः, करेण = हस्तेन, करम् = भिक्षुहस्तम्, अवलम्ब्य = गृहीत्वा, तम् = साधुम्,
अन्यतरत् = अपरम्, वनान्तरम् = वनस्य अन्तरं वनान्तरम् = तस्मिन्नेव वनस्यान्य-
भागम्, प्रविवेश = प्रवेशयामास ॥ ७ ॥
हिन्दी—इसके बाद उस बौद्ध भिक्षु की प्रेरणा पाकर, उसे मन की सारी बातें
बतला देने की इच्छा से उस बौद्ध भिक्षु का हाथ अपने हाथ में लेकर उस वन के
दूसरे भाग में चला गया ॥ ७ ॥
अथ तत्र शुचौ लतागृहे कुसुमोद्गारिणि तौ निषेदतुः ।
मृदुभिर्मृदुमारुतेरितैरुपगूढाविव बालपल्लवैः ॥ ८ ॥
अन्वयः—अथ तत्र कुसुमोद्गारिणि शुचौ लतागृहे तौ निषेदतुः मृदुमारुतेरितैः
मृदुभिः बालपल्लवैः उपगूढौ इव ॥ ८ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, तत्र = तस्मिन् स्थाने, कुसुमोद्गारिणि—कुसुमानि
= पुष्पाणि, उद्गिरन्ति = वर्षन्ति, अस्मिन्निति, शुचौ = पवित्रे, लतागृहे = लतामण्डपे,
तौ = नन्दभिक्षू, निषेदतुः = उपविवेशतुः, मृदुमारुतेरितैः-मृदुभिः = मन्दैः, मारुतैः =
पवनैः, ईरितैः = प्रेरितैः इति, बालपल्लवैः = नूतनकिसलयैः, उपगूढौ = आलिङ्गितौ,
इव = यथेति ॥ ८ ॥
हिन्दी—इसके बाद फूल बरसाने वाली लता के मंडपों में वे दोनों बैठ गये। उस
पवित्र स्थान में मंद वायु से हिलते कोमल कोपलों ने उनका आलिङ्गन किया ॥ ८ ॥