सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १४१
चित्तोद्भवभिन्नवर्मा—चित्तोद्भूवेन = मदनेन, भिन्नम् = विदीर्णम्, वर्म = कवचम्,
यस्य सः = कामविदीर्णवर्मा, बभ्राम = अभ्रमत् ॥ ४२ ॥
हिन्दी—सोमवर्मा की पत्नी उर्वशी का अपहरण जब सौन्दकी ने कर लिया, तब
कामजर्जर उसकी काया में उसे लगा जैसे उसकी सम्पूर्ण धरती ही किसी ने हरण
कर ली है और ऐसा ही सोचते हुए वह धरती पर इधर-उधर घूमने लगा ॥ ४२ ॥
भार्यां मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भीमकः सः ।
बलेन सेनाक इति प्रकाशः सेनापतिर्देव इवात्तसेनः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—भुवि भीमप्रभावः बलेन सेनाक इति प्रकाशः आत्तसेनः देव इव सेना-
पतिः च सः भीमकः राजा मृतां भार्याम् अनुममार ॥ ४३ ॥
व्याख्या—भुवि = पृथिव्याम्, भीमप्रभावः = भीमः = भीषणः, प्रभावः = प्रतापः,
यस्य सः, बलेन = शक्त्या, सेनाक इति = सेनाक इति नाम्ना, प्रकाशः = प्रसिद्धः, आत्त-
सेनः—आत्ता = प्राप्ता, सेना = सैन्यम्, देवः = देवराजः, इव = सदृशः, सेनापतिः =
चमूपतिः, च = पुनः, सः = प्रसिद्धः, भीमकः = एतदाख्यो राजा = भूपतिः, मृताम् =
उपरताम्, भार्याम् = पत्नीम्, अनुममार = मृत्युमन्ववाप ॥ ४३ ॥
हिन्दी—उस राजा भीम का धरती पर प्रबल प्रताप था। अपनी शक्ति के कारण
यह सेनाक नाम से विख्यात था। सेनापति देवराज इन्द्र की तरह सेना का अधिकारी
था। फिर भी पत्नी के मरने पर स्वयं भी मर गया ॥ ४३ ॥
स्वर्गङ्गते भर्तरि शन्तनौ च कालीं जिहीर्षन् जनमेजयः सः ।
अवाप भीष्मात् समवेत्य मृत्युं न तद्गतं मन्मथमुत्ससर्ज ॥ ४४ ॥
अन्वयः—भर्तरि शन्तनौ स्वर्गङ्गते च सः जनमेजयः कालीं जिहीर्षन् भीष्मात्
समवेत्य मृत्युम् अवाप, तद्गतं मन्मथं न उत्ससर्ज, ॥ ४४ ॥
व्याख्या—भर्तरि = स्वामिनि, शन्तनौ = एतदाख्यराज्ञि, स्वर्गङ्गते = उपरते, च =
पुनः, सः = असौ, जनमेजयः = एतदाख्यो नृपः, कालीम् = मत्स्यगन्धाम्, जिहीर्षन् =
हर्तुमिच्छन्, भीष्मात् = शन्तनुसुतात्, समवेत्य = युद्धं कृत्वा, मृत्युम् अवाप = ममार,
किन्तु तद्गतम् = आत्मरतम्, मन्मथम् = मदनम्, न = नहि, उत्ससर्ज = तत्याजेति ॥ ४४ ॥
हिन्दी—महाराज शान्तनु के स्वर्गीय हो जाने पर उनकी पत्नी मत्स्यगंधा को
अपहृत करने के प्रयास में भीष्म से लड़कर जनमेजय ने अपनी जान गँवाई, परन्तु
मन में बैठी कामवासना को नहीं छोड़ा ॥ ४४ ॥
शप्तश्च पाण्डुर्मदनेन नूनं स्त्रीसङ्गमे मृत्युमवाप्स्यसीति ।
जगाम माद्रीं न महर्षिशापादसेव्यसेवी विममर्श मृत्युम् ॥ ४५ ॥
अन्वयः—स्त्रीसङ्गमे नूनं मृत्युम् अवाप्स्यसि इति मदनेन शप्तः पाण्डुः माद्रीं
जगाम, महर्षिशापात् असेव्यसेवी ( सः ) मृत्युं न विममर्श ॥ ४५ ॥
सौ०-13