सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१५८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—यत्=यः, स्वजनः=आत्मीयः, स्वजनेन=आत्मीयेन, सुहृदः=
मित्रम्, सुहृज्जनेन=मित्रलोकेन, च=पुनः, भिद्यते=पृथग्भवति, तत्, परदोष-
विचक्षणाः—परेषाम्=अन्येषाम्, दोषः=दुर्गुणः, तस्मिन्, विचक्षणाः=कुशलाः,
अनार्याः=कदाचारिण्यः, शठाः=धूर्त्ताः, योषितः=नार्यः, प्रचरन्ति=कुर्वन्ति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—अपनों को अपने से, मित्रों को मित्रों से ये औरतें ही अलग करती हैं ।
दूसरों के दुर्गुण देखने में ये मूर्ख और अनार्य स्त्रियां बड़ी कुशल होती है ॥३३॥
कुलजाः कृपणीभवन्ति यद्यद्युक्तं प्रचरन्ति साहसम् ।
प्रविशन्ति च यच्चमूमूखं रभसा तत्र निमित्तमङ्गनाः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—यत् कुलजाः कृपणीभवन्ति यत् अयुक्तं साहसं प्रचरन्ति यत् च रभसा
चमूमुखं प्रविशन्ति तं निमित्तम् अङ्गनाः ॥ ३४ ॥
व्याख्या—यत्=ये, कुलजाः=कुलीनाः, कृपणीभवन्ति=कातरतां यान्ति, यत्=
ये, अयुक्तम्=औचित्यरहितम्, साहसम्=पराक्रमम्, प्रचरन्ति=कुर्वन्ति, यच्च, रभसा
=वेगेन, चमूमुखम्=सेनासम्मुखम्, प्रविशन्ति=प्रवेशं कुर्वन्ति, तत्र=तस्मिन्,
निमित्तम्=कारणम्, अङ्गनाः=वामाः एव सन्ति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—कुलीन व्यक्ति भी कातर होकर जो कुछ अनुचित साहस करते हैं अथवा
अतिशीघ्र शक्तिशाली सेना का सामना करते हैं, उन सभी का कारण ये स्त्रियाँ ही
होती हैं ॥ ३४ ॥
वचनेन हरन्ति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा ।
मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषम् ॥ ३५ ॥
अन्वयः—वल्गुना वचनेन हरन्ति निशितेन चेतसा प्रहरन्ति योषितां वाचि मधु
तिष्ठति हृदये हालाहलं महद्विषम् ॥ ३५ ॥
व्याख्या—वल्गुना=मधुरेण, वचनेन=वाचा, हरन्ति=आकर्षन्ति, निशितेन=
तीव्रेण, चेतसा=हृदयेन, प्रहरन्ति=प्रहारं कुर्वन्ति, योषिताम्=नारीणाम्, वाचि=
वचने, मधु=मधुरम्, तिष्ठति=विद्यते, हृदये=चित्ते, हालाहलम्=एतदाख्यम्, मह-
द्विषम्=तीव्रविषम्; तिष्ठतीति ॥ ३५ ॥
हिन्दी—औरतें अपनी मनोहर वाणी से आकर्षित करती हैं तथा तीव्र हृदय से
चोट करती हैं । उनकी बोली में मधु तथा दिल में हालाहल नामक तीव्र विष भरा
रहता है ॥ ३५ ॥
प्रदहन् दहनोऽपि गृह्यंते विशरीरः पवनोऽपि गृह्यते ।
कुपितो भुजगोऽपि गृह्यते प्रमदानां तु मनो न गृह्यते ॥ ३६ ॥
अन्वयः—दहनः प्रदहन् अपि गृह्यते विशरीरः पवनः अपि गृह्यते कुपितः भुजगः
अपि गृह्यते तु प्रमदानां मनः न गृह्यते ॥ ३६ ॥