सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१६० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमम् ।
प्रणतेषु भवन्ति गर्विताः प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु ॥ ३९ ॥
अन्वयः—प्रमदाः अददत्सु नर्मदाः भवन्ति, प्रददत्सु विभ्रमं प्रविशन्ति, प्रणतेषु
गर्विताः भवन्ति, मानिषु तृप्तितराः ॥ ३९ ॥
व्याख्या—प्रमदाः = वामाः, अददत्सु = अयच्छत्सु, नर्मदाः = मानयुक्ताः भवन्ति,
प्रददत्सु = यच्छत्सु, विभ्रमम् = परिहासम्, प्रविशन्ति = प्रवेशं कुर्वन्ति, प्रणतेषु =
विनम्रेषु, गर्विताः = गर्वयुक्ताः, भवन्ति, मानिषु—मानमस्ति अस्येति तेषु = स्वाभि-
मानिषु, तृप्ततराः = सन्तुष्टाः भवन्ति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—कुछ देनेवालों के प्रति औरतें नखरा करती हैं और न देने वालों के प्रति
हावभाव व्यक्त करती हैं । प्रणतों के प्रति गर्वित तथा मानियों के प्रति सन्तुष्ट रहती
हैं ॥ ३९ ॥
गुणवत्सु चरन्ति भर्तृवद् गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् ।
धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरन्त्यवज्ञया ॥ ४० ॥
अन्वयः—गुणवत्सु भर्तृवत् चरन्ति, गुणहीनेषु पुत्रवत् चरन्ति, धनवत्सु तृष्णया
चरन्ति, धनहीनेषु अवज्ञया चरन्ति ॥ ४० ॥
व्याख्या—गुणवत्सु = गुणयुक्तेषु, भर्तृवत् = स्वामी इव, चरन्ति = व्यवहरन्ति,
गुणहीनेषु = निर्गुणेषु, पुत्रवत् = सुत इव, चरन्ति = व्यवहरन्ति, धनवत्सु = धनिकेषु,
तृष्णया = इच्छया, चरन्ति = व्यवहरन्ति, धनहीनेषु = दरिद्रजनेषु, अवज्ञया =
अवहेलनया, चरन्ति = व्यवहरन्ति ॥ ४० ॥
हिन्दी—औरतें गुणवानों के प्रति पति की तरह तथा गुणहीनों के प्रति पुत्र की
तरह आचरण करती हैं । धनवानों के प्रति साकांक्ष और धनहीनों के प्रति अपमान
का व्यवहार करती हैं ॥ ४० ॥
विषयाद्विषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हृतापि गौः ।
अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ॥ ४१ ॥
अन्वयः—यथा गौः हृताऽपि विषयात् विषयान्तरं गता प्रचरति एव तथा अन्यत्र
गता अङ्गना अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमते ॥ ४१ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, गौः = धेनुः, हृताऽपि = अपहृताऽपि, विषयात् =
स्वकीयस्थानात्, विषयान्तरम्—अन्यः = अपरः, विषयः = क्षेत्रः, तं विषयान्तरम् =
क्षेत्रान्तरम्, गता = प्राप्ता,, प्रचरति एव = तृणानि अत्त्येव, तथा = तेनैव प्रकारेण,
अन्यत्र = अन्यस्मिन् पुरुषे, गता = याता, अङ्गना = नारी, अनवेक्षितपूर्वसौहृदा—न =
नहि, अवेक्षितम् = स्मृतम्, पूर्वसौहृदम् = पूर्वमैत्र्यम्, रमते = रमणं कुरुते ॥ ४१ ॥
हिन्दी—चुराई गई गायें जैसे अपनी जगह छोड़कर दूसरी जगह जाने पर भी
चरती हैं । उसी तरह औरतें पहले मित्र को भूलकर दूसरे पुरुष के साथ रमण करती
हैं ॥ ४१ ॥