सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्त्री-विघ्नः ] अष्टमः सर्गः १५९
व्याख्या—दहनः = वह्निः, प्रदहन् = प्रज्ज्वलन्, अपि = चेत्, गृह्यते = ध्रियते,
विशरीरः = शरीरहीनः, पवनः = वायुः, अपि = चेत्, गृह्यते = ग्रहीतुं शक्यते, कुपितः =
क्रुद्धः, भुजगः = नागः, अपि = चेत्, गृह्यते = उपादीयते, तु = किन्तु, प्रमदानाम् =
वामानाम्, मनः = चित्तम्, न = नहि, गृह्यते = ग्रहणं कर्तुं शक्यते । अत्राशक्यमपि
कार्यं शक्यत्वेन प्रदर्श्य स्त्रीणां मनस्तैः भुजगैः अपि अधिकवक्रं प्रदर्शितम् । उपमाना-
दुपमेयस्य श्रेष्ठताप्रदर्शनेनात्र व्यतिरेकाऽलङ्कारः ॥ ३६ ॥
हिन्दी—जलती हुई आग पकड़ी जा सकती है; देह-विहीन हवा भी पकड़ी जा
सकती है; क्रुद्ध सर्प को भी पकड़ा जा सकता है, किन्तु स्त्रियों के मन को नहीं
जीता जा सकता ॥ ३६ ॥
न वपुर्विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रमम् ।
प्रहरन्त्यविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला इव ॥ ३७ ॥
अन्वयः—स्त्रियः न वपुः न श्रियं न मतिं न कुलं नापि विक्रमं विमृशन्ति,
ग्राहकुलाकुलाः सरितः इव अविशेषतः प्रहरन्ति ॥ ३७ ॥
व्याख्या—स्त्रियः = प्रमदाः, न = नहि, वपुः = शरीरम्, न = नहि, श्रियम् = धनम्,
न = नहि, मतिम् = बुद्धिम्, न = नहि, कुलम् = वंशं कुटुम्बं वा, नापि विक्रमम् =
पराक्रमम्, विमृशन्ति = विचारयन्ति, अपि तु ग्राहकुलाकुलाः = ग्राहाणाम् = नक्राणाम्,
कुलैः = समूहैः, तैराकुलाः = समन्विताः, सरितः = नद्यः, इव = यथा, अविशेषतः =
सामान्यतः, प्रहरन्ति = प्रहारं कुर्वन्ति । अत्राप्युपमाऽलङ्कारः ॥ ३७ ॥
हिन्दी—औरतें न किसी के देह की चिन्ता करती है, न धन की, न बुद्धि की,
न खानदान की और न पराक्रम की, बल्कि वह मगरों से भरी नदियों की तरह
बिना भेदभाव के प्रहार करती हैं ॥ ३७ ॥
न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सौहृदं क्वचित् ।
कलिता वनितेव चञ्चला तदिहारिष्विव नावलम्ब्यते ॥ ३८ ॥
अन्वयः—स्त्री न मधुरं वचः न लालनं न च सौहृदं क्वचित् स्मरति, कलिता
वनिता एव चञ्चला तत् इह अरिषु इव न अवलम्ब्यते ॥ ३८ ॥
व्याख्या—स्त्री = नारी, न = नहि, मधुरम् = रुचिरम्, वचः = वचनम्, न =
नहि, लालनम् = पालन-पोषणम्, न च सौहृदम् = मित्रत्वम्, क्वचित् = कुत्रापि,
स्मरति = स्मरणं करोति, कलिता = परीक्षिता, वनिता = नारी, एव, चञ्चला = चपला,
तत् = तस्मात्, इह = अस्मिन्, अरिषु = शत्रुषु, इव = यथा, न = नहि, अवलम्ब्यते =
आश्रीयते ॥ ३८ ॥
हिन्दी—नारी मीठी बातें, भरण-पोषण और मित्रता को भी याद नहीं करती,
परीक्षित औरतें भी चंचल होती हैं । अतः दुश्मन की तरह उस पर कभी भी भरोसा
नहीं करना चाहिए ॥ ३८ ॥