सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१०२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—तत् हे सौम्य ! लोकं लोलं मायोपमम् इन्द्रजालम् इव चित्रं परिगम्य
यदि दुःखजालं छेत्तुं ते मतिः प्रियाभिधानं मोहजालं त्यज ॥ ४५ ॥
व्याख्या—तत् = तस्मात्, सौम्य = हे भद्र, लोकम् = जगत्, लोलम् = चपलम्,
मायोपमम्—माया = ममता, उपमा = तुलना, यस्य तम्, इन्द्रजालम् = मायाकृत्यम्,
इव = यथा, चित्रम् = विस्मयोत्पादकम्, परिगम्य = ज्ञात्वा, यदि = चेत्, दुःखजालम् =
शोकसमूहः, छेत्तुम् = भेत्तुम्, ते = तव, मतिः = बुद्धिः, तर्हि प्रियाभिधानम्—प्रिया =
कान्ता, अभिधानम् = नामकम्, यस्य तम्, मोहजालम् = अज्ञानबन्धनम्, त्यज = परित्य-
जेति कर्तव्यतेति भावः ॥ ४५ ॥
हिन्दी—अतः हे भद्र ! इस संसार को अस्थिर, मायापूर्ण तथा इन्द्रजाल की तरह
विस्मयोत्पादक जानकर यदि तुम्हारा विचार इस दुःखजाल को काटने का है तो
कान्ता नामक मोहपाश को काट डालो ॥ ४५ ॥
वरं हितोदर्कमनिष्टमन्नं न स्वादु यत्स्यादहितानुबद्धम् ।
यस्मादहं त्वां विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्त्मनि विप्रियेऽपि ॥ ४६ ॥
अन्वयः—हितोदर्कम् अनिष्टम् अन्नं वरं स्यात् यत् अहितानुबद्धं स्वादु च न
वरं यस्मात् अहं त्वां शिवे शुचौ वर्त्मनि विप्रियेऽपि विनियोजयामि ॥ ४६ ॥
व्याख्या—हितोदर्कम्—हितः = लाभकरः, उदर्कः = अन्तः, यस्य तत् = लाभान्तम्,
अन्नम् = भक्ष्यपदार्थः, वरम् = श्रेष्ठम्, स्यात् = भवेत्, यत् अहितानुबद्धम्—अहितेन =
अकल्याणकरेण, अनुबद्धम् = नियन्त्रितम्, स्वादु = स्वादयुक्तम्, न = नोचितम्,
यस्मात् = येन कारणेन, अहम् = बुद्धः, त्वाम् = नन्दम्, शिवे = कल्याणप्रदे, शुचौ =
पवित्रे, वर्त्मनि = मार्गे, विप्रियेऽपि = अनिष्टकरे सत्यपि, विनियोजयामि = नियोज-
यामि ॥ ४६ ॥
हिन्दी—हितकर अप्रिय भोजन भी श्रेष्ठ होता है, किन्तु अहितकारी सुस्वादु
भोजन भी अग्राह्य होता है। अतः अप्रिय होने के बावजूद भी मैं तुम्हें मंगलमय
पवित्र रास्ते पर ले जा रहा हूँ ॥ ४६ ॥
बालस्य धात्री विनिगृह्य लोष्टं यथोद्धरत्यास्यपुटप्रविष्टम् ।
तथोज्जिहीर्षुः खलु रागशल्यं तत्त्वामवोचं परुषं हिताय ॥ ४७ ॥
अन्वयः—यथा धात्री बालस्य निगृह्य आस्यपुटप्रविष्टं लोष्टम् उद्धरति तथा
खलु रागशल्यम् उज्जिहीर्षुः हिताय तत्परुषं त्वाम् अवोचम् ॥ ४७ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, धात्री = अङ्कपालिका, बालस्य = वटुकस्य, निगृह्य =
उपगृह्य, आस्यपुटप्रविष्टम्—आस्यपुटे = मुखपुटे, प्रविष्टम् = निविष्टम्, लोष्टम् =
मृत्खण्डम्, उद्धरति = निस्सारयति, तथा = तेन प्रकारेण, खलु = निश्चयेन, रागशल्यम्
= कष्टकण्टकम्, उज्जिहीर्षुः = उद्धर्तुमिच्छुः, हिताय = कल्याणाय, तत् = पूर्वोक्तम्,
परुषम् = कठोरम्, त्वाम् = नन्दम्, अवोचम् = अकथयम् ॥ ४७ ॥

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः १०३
हिन्दी—जैसे कोई धाय बालक को पकड़कर उसके मुँह से मिट्टी के ढेले को
बाहर निकालती है, वैसे ही अनुरागरूपी काँटे को निकालने की इच्छा से ही मैंने
तुम्हें कठोर बातें कही हैं ॥ ४७ ॥
अनिष्टमप्यौषधमातुराय ददाति वैद्यश्च यथा निगृह्य ।
तद्वन्मयोक्तं प्रतिकूलमेतत् तुभ्यं हितोदर्कमनुग्रहाय ॥ ४८ ॥
अन्वयः—यथा वैद्यः निगृह्य आतुराय अनिष्टम् अपि औषधं ददाति तद्वत् मया
अनुग्रहाय प्रतिकूलं हितोदर्कम् एतत् तुभ्यम् उक्तम् ॥ ४८ ॥
व्याख्या—यथा = येन विधिना, वैद्यः = चिकित्सकः, निगृह्य = गृहीत्वा,
आतुराय = दुःखिजनाय, अनिष्टमपि = कटु-कषायोऽपि, औषधम् = भेषज्यम्, ददाति =
प्रयच्छति, तद्वत् = तथैव, मया = बुद्धेन, अनुग्रहाय = दयायै, प्रतिकूलम् = विपरीतम्,
हितोदर्कम् = हितान्तम्, एतत् = पूर्वोक्तवचः, तुभ्यम् = नन्दाय, उक्तम् = निगदितम् ॥
हिन्दी—जैसे चिकित्सक रोगी को पकड़कर उसे अप्रिय औषधि का सेवन
कराता है, उसी प्रकार तुम पर दया कर मैंने अप्रिय, किन्तु परिणाम सुखकर अप्रिय
बातें तुमसे कही हैं ॥ ४८ ॥
तद्यावदेव क्षणसंन्निपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव ।
यावद्वयो योगविधौ समर्थं बुद्धिं कुरु श्रेयसि तावदेव ॥ ४९ ॥
अन्वयः—तत् यावत् एव क्षणसन्निपातः यावत् एव मृत्युः न आगच्छति यावत्
वयः योगविधौ समर्थं तावत् एव श्रेयसि बुद्धिं कुरु ॥ ४९ ॥
व्याख्या—तत् = तस्मात्, यावत् = यावत्कालपर्यन्तम्, एवेति निश्चयेन, क्षणसन्नि-
पातः = क्षणे = अत्यल्पसमये, सन्निपातः = विनाशः, यावदेव = यावन्मात्रकाले, मृत्युः
= प्राणनाशः, न = नहि, आगच्छति = समायाति, यावद् वयः = आयुः, योगविधौ =
योगाभ्यासे, समर्थम् = सक्षमम्, तावदेव = तावदेव काले, श्रेयसि = कल्याणे, बुद्धिम् =
मतिम्, कुरु = विधेहि ॥ ४९ ॥
हिन्दी—अतः जब तक यह जीवन है, जब तक मौत नहीं दबोच लेती, जब तक
योगाभ्यास मे शरीर समर्थ है, तभी तक अपनी बुद्धि को कल्याण में लगाओ ॥ ४९ ॥
इत्येवमुक्तः स विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्दः ।
कर्तास्मि सर्वं भगवन् वचस्ते तथा यथाऽऽज्ञापयसीत्युवाच ॥ ५० ॥
अन्वयः—हितैषिणा कारुणिकेन विनायकेन इत्येवम् उक्तः सः नन्दः उवाच
भगवन् ! यथा आज्ञापयसि तथैव ते सर्वं वचः कर्त्ता अस्मि ॥ ५० ॥
व्याख्या—हितैषिणा = कल्याणकारिणा, कारुणिकेन = करुणापरायणेन, विनाय-
केन = तथागतेन, इत्येवम् = अनेन रूपेण, उक्तः = उपदिष्टः, सः = पूर्वोक्तः, नन्दः =
गौतमानुजः, उवाच = जगाद, भगवन् = श्रीमन्, यथा = येन प्रकारेण, आज्ञापयसि =
आदिशसि, तथैव = तेन रूपेणैव, ते = तव, सर्वम् = सकलम्, वचः = वचनम्, कर्त्ता =
कारकः, अस्मि = भवामि ॥ ५० ॥

१०४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—कल्याणकामी, दयालु भगवान् बुद्ध ने जब इस तरह समझाया तब नन्द
ने कहा—अब श्रीमान् जैसा कहेंगे, वैसा ही करूँगा ॥ ५० ॥
आदाय वैदेहमुनिस्ततस्तं निनाय संश्लिष्य विचेष्टमानम् ।
व्ययोजयच्चाश्रुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं छत्रनिभस्य मूर्ध्नः ॥ ५१ ॥
अन्वयः—ततः वैदेहमुनिः तम् आदाय विचेष्टमानं संश्लिष्य ततः निनाय छत्र-
निभस्य मूर्ध्नः अश्रुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं व्ययोजयत् ॥ ५१ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, वैदेहमुनिः = आनन्दः, तम् = नन्दम्, आदाय =
नीत्वा, विचेष्टमानम् = अतिदुःखिनम्, संश्लिष्य = समालिङ्ग्य, ततः = तस्मात्स्था-
नात्, निनाय = अनयत्, छत्रनिभस्य—छत्रस्य = राजछत्रस्य, निभः = कान्तिर्यस्य तस्य,
मूर्ध्नः = शिरसः, अश्रुपरिप्लुताक्षम्—अश्रुपरिप्लुते अक्षिणी यस्मिन् तत् = बाष्पजल-
पूरितनेत्रम्, केशश्रियम्—केशस्य = लोमस्य, श्रियम् = शोभाम्, व्ययोजयत् = वियो-
जितवान् ॥ ५१ ॥
हिन्दी—तब आनन्दमुनि दुःख से तड़पते नन्द को वहाँ से पकड़ कर ले गये ।
उसकी आंखे आंसू से डबडबाई थी, फिर उनके छत्रतुल्य केश की शोभा को उनसे
अलग किया ॥ ५१ ॥
अथो नतं तस्य मुखं सबाष्पं प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु ।
वक्राग्रनालं नलिनं तडागे वर्षोदकक्लिन्नमिवाबभासे ॥ ५२ ॥
अन्वयः—अथ शिरोरुहेषु प्रवास्यमानेषु तस्य सबाष्पं नतं मुखं तडागे वर्षोदक-
क्लिन्नं वक्राग्रनालं नलिनम् इव आबभासे ॥ ५२ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, शिरोरुहेषु = केशेषु, प्रवास्यमानेषु = कर्त्तनक्रियमाणेषु,
तस्य = नन्दस्य, सबाष्पम् = अश्रुपूर्णम्, नतम् = अवनतम्, मुखम् = आननम्, तडागे
= सरसि, वर्षोदकक्लिन्नम् = वर्षाजलेन सिक्तम्, वक्राग्रनालम्—अग्रञ्चासौ नालः अग्र-
नालः, वक्रः अग्रनालः यस्य तत् = वक्रीभूताग्रनालम्, नलिनम् = पद्मम्, इव = यथा,
आबभासे = शोभयामास ॥ ५२ ॥
हिन्दी—केश काटे जाते समय झुका हुआ नन्द का अश्रुपूर्ण मुख वर्षा जल से
भींगे टेढ़े अग्रनाल वाले कमल की तरह सुशोभित हुआ ॥ ५२ ॥
नन्दस्ततस्तरुषकषायविरक्तवासा-
श्चिन्तावशो नवगृहीत इव द्विपेन्द्रः ।
पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः क्षपान्ते
बालातपेन परिशिक्त इवाबभासे ॥ ५३ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दप्रव्राजनो नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः १०५
अन्वयः—ततः तरुकषायविरक्तवासाः नवगृहीतः द्विपेन्द्रः इव चिन्तावशः नन्दः
बहुलपक्षगतः पूर्णः शशी बालातपेन परिषिक्त इव आबभाषे ॥ ५३ ॥
व्याख्या—ततः=तत्पश्चात्, तरुकषायविरक्तवासाः—तरोः = वृक्षस्य, कषायश्च=
गैरिकवर्णश्च, विरक्तानाम् = रागरहितानाम्, वासः=वस्त्रम्, यस्य सः, नवगृहीतः=
सद्यःवशीकृतः, द्विपेन्द्रः=गजराजः, इव = यथा, चिन्तावशः = शोकवशः, नन्दः =
तथागतानुजः, बहुलपक्षगतः—बहुले = कृष्णे, पक्षे = मासार्द्धे, गतः = प्राप्तः, पूर्णः =
सकलकलात्मकः, शशी = निशाकरः, बालातपेन—बालः = नवोदितश्चासौ, आतपः =
दिवाकरस्तेन = नवोदितसूर्येण, परिषिक्त इव = सिञ्चित इव, आबभासे = शुशुभे ॥५३॥
सौन्दरनन्द काव्य में नन्ददीक्षा नामक पञ्चम सर्ग समाप्त ।

षष्ठः सर्गः
भार्या-विलापः
धीमी धड़कन लिए सुन्दरी का दुर्बोला दिल दीखेगा।
तड़पीले जखमों से पीड़ित सिसकी का स्वर भी फूटेगा ॥
ततो हृते भर्तरि गौरवेण प्रीतौ हृतायामरतौ कृतायाम् ।
तत्रैव हर्म्योपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे ॥ १ ॥
अन्वयः—ततो गौरवेण भर्त्तरि हृते प्रीतौ हृतायाम् अरतौ कृतायां तत्रैव
हर्म्योपरि वर्तमाना सैव सुन्दरी तदा न बभासे ॥ १ ॥
व्याख्या --ततः = तत्पश्चात्, गौरवेण = बुद्धभक्त्या, भर्त्तरि = स्वामिनि, हृते =
गृहीते, प्रीतौ = मुदे, हृतायाम् = विनष्टायाम्, अरतौ = कामक्रीडाभावे (आमोद-
प्रमोदाभावः यः प्रेम्णः प्रबलोत्कण्ठातः समुत्पन्नो भवति-'स्वाभीष्टवस्त्वलोभेन चेतसो
याऽनवस्थितिः। अरतिः सा'--सा० द० ।) कृतायाम् = समुत्पन्नायाम्, तत्रैव = तस्मि-
न्नेव, हर्म्योपरि = प्रासादोपरि, वर्त्तमाना = समुपस्थिता, सैव = पूर्वोक्तैव नन्दपत्नी,
सुन्दरी = एतदाख्या, तदा = तस्मिन् समये, न = नहि, बभासे = शुशुभे ॥ १ ॥
हिन्दी - भगवान् बुद्ध के गौरव से पति को ले जाने पर, प्रीति मिट जाने पर तथा
अरति जन्य कष्ट से उसी महल में वही सुन्दरी उस समय सुशोभित नहीं हुई ॥ १ ॥
सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्याम् ।
द्वारोन्मुखी हर्म्यतलाल्ललम्बे मुखेन तिर्यङ्नतकुण्डलेन ॥ २ ॥
अन्वयः—सा भर्तुः अभ्यागमनप्रतीक्षा पयोधराभ्यां गवाक्षम् आक्रम्य द्वारोन्मुखी
तिर्यङ्नतकुण्डलेन मुखेन हर्म्यतलात् ललम्बे ॥ २ ॥
व्याख्या-सा = सुन्दरी, भर्तुः = पत्युः, अभ्यागमनप्रतीक्षा - अभ्यागमने = समा-
गमने, प्रतीक्षा = प्रत्याशा, यस्याः सा, पयोधराभ्याम् = कुचाभ्याम्, गवाक्षम् = वाता-
यनम्, गोः अक्षीव गवाक्षम्, आक्रम्य = भारं दत्वा, द्वारोन्मुखी = प्रतीहारोन्मुखी,
तिर्यङ्नतकुण्डलेन - तिर्यञ्चौ = वक्रितौ, नतौ = अवनतौ, च कुण्डलो = कर्णाभरणौ,
यस्य तेन, मुखेन = आननेन, हर्म्यतलात् = प्रासादपृष्ठात्, ललम्बे = अलम्बत् ॥ २ ॥
हिन्दी - वह अपने पति के आने की प्रतीक्षा में अपने पीनपयोधरों को खिड़की
के डंडे पर रखकर, कानों में झूलते टेढे कुण्डल वाले सुन्दर मुख से दरवाजे की ओर
टकटकी लगाये कोठे पर से देखने लगी ॥ २ ॥
विलम्बहारा चलयोक्त्रका सा तस्माद्विमानाद्विनता चकाशे ।
तपःक्षयादप्सरसां वरेव च्युतं विमानात् प्रियमीक्षमाणा ॥ ३ ॥
अन्वयः—विलम्बहारा चलयोक्त्रका तस्मात् विमानात् विनता सा तपःक्षयात्
विमानात् च्युतं प्रियम् ईक्षमाणा अप्सरसां वरा इव चकाशे ॥ ३ ॥

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः १०७
व्याख्या—विलम्बहारा—विलम्बः = आलम्ब्यमानः, हारः = माला, यस्याः सा
(ब० व्री०), चलयोक्त्रका—चलः = चपलः, योक्त्रकः = कण्ठालङ्कारः, यस्याः सा,
तस्मात् = तेन हेतुना, विमानात् = प्रासादात्, विनता = नम्रीभूता, सा = सुन्दरी, तपः-
क्षयात् = नियमभ्रष्टात्, विमानात् = स्वर्गात्, च्युतम् = पतितम्, प्रियम् = निजस्वामि-
नम्, ईक्षमाणा = आलोक्यमाना, अप्सरसाम् = उर्वश्यानाम्, वरा = श्रेष्ठा, इव=यथा,
चकाशे = वभासे ॥ ३ ॥
हिन्दी—गले में लटकते हार तथा हिलते कंठसूत्र वाली, झरोखे में झुकी वह
सुन्दरी अपने प्रियतम की बाट जोहती हुई तपोभ्रष्ट, स्वर्गपतित किसी अप्सरा की
तरह प्रतीत हो रही थी ॥ ३ ॥
सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निःश्वासनिष्पीतविशेषकेण ।
चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्थौ भर्तारमन्यत्र विशङ्कमाना ॥ ४ ॥
अन्वयः—सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निःश्वासनिष्पीतविशेषकेण चिन्ताचलाक्षेण
मुखेन भर्तारम् अन्यत्र विशङ्कमाना तस्थौ ॥ ४ ॥
व्याख्या—सा = सुन्दरी, खेदसंस्विन्नललाटकेन—खेदेन = श्रमेण, संस्विन्नः =
संसिक्तः, ललाटः = मस्तकः, यस्य तेन, निःश्वासनिष्पीतविशेषकेण—निःश्वासेन =
उच्छ्वसितेन, निष्पीतः = शुष्कः, विशेषकः = अङ्गरागः, यस्य तेन, चिन्ताचलाक्षेण—
चिन्तया = शोकेन, अचले = निश्चले, अक्षिणी = नेत्रे, यस्य तेन, मुखेन = आननेन,
भर्तारम् = पतिम्, अन्यत्र = अन्यस्मिन् स्थाने, विशङ्कमाना = आशङ्कमाना, तस्थौ =
अतिष्ठत् ॥ ४ ॥
हिन्दी—उस सुन्दरी का चेहरा पसीने से तर था, उच्छ्वासों से अङ्गराग सूख
गये थे, चिन्ता के कारण आँखें स्थिर हो गई थीं, मन ही मन पति के अन्यत्र होने
की आशङ्का से वही खड़ी रही ॥ ४ ॥
ततश्चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यङ्कतले पपात ।
तिर्यक्च शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकार्धविलम्बपादा ॥ ५ ॥
अन्वयः—ततः चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यङ्कतले पपात, प्रविकीर्णहारा
सपादुका अर्धविलम्बपादा एव च तिर्यक् शिश्ये ॥ ५ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, चिरस्थानपरिश्रमेण—चिरम् = चिरकालम्, स्थान-
स्य = स्थितस्य, परिश्रमेण = खेदेन, स्थिता एव = तिष्ठन्ती एव, पर्यङ्कतले = शयनीये,
पपात = न्यपतत् (√ पत् + लिट् तिपि रूपे), सपादुका—पादुकाभ्याम् = उपानहाभ्याम्,
सहिता = अन्विता, प्रविकीर्णहारा—प्रविकीर्णाः = प्रक्षिप्तः, हारः = माला, यस्याः सा,
अर्धविलम्बपादा—अर्धेन = अर्द्धभागेन, विलम्बौ = लम्बितौ, पादौ = चरणौ, यस्याः
सा, एव च, तिर्यक् = अवसर्पिन्, शिश्ये = सुष्वाप ॥ ५ ॥
हिन्दी—बहुत देर तक खड़ी रहने के कारण वह खड़ी-खड़ी ही पलंग पर गिर

१०८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
गई। उसके मंगलसूत्र एक ओर लटक गये। पैर से जूते उतारने की भी उसकी
स्थिति नहीं रही और आधे पाँव नीचे फैलाकर तिरछी होकर वह सो गई ॥ ५ ॥
अथात्र काचित् प्रमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुमनीप्समाना ।
प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पद्भ्यां सहसा रुदन्ती ॥ ६ ॥
अन्वयः-अथ अत्र काचित् प्रमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुम् अनीप्समाना
रुदन्ती सहसा पद्भ्यां प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार ॥ ६ ॥
व्याख्या-अथ = अनन्तरम्, अत्र = अस्मिन् स्थाने, काचित् = काप्यन्या, प्रमदा-
प्रकर्षः मदः यस्याः सा=स्त्री, सबाष्पाम् = बाष्पेण = अश्रुना, सह = युक्ताम्, ताम् =
सुन्दरीम्, दुःखिताम् = वियोगविधुराम्, द्रष्टुम् = अवलोकयितुम्, अनीप्समाना =
( √ईप्स् + शानच् टापि रूपमिदम् ) अनभिलषन्ती, रुदन्ती = विलपन्ती, सहसा =
अकस्मादेव, प्रासादसोपानतलप्रणादम्-प्रासादस्य = सौधस्य, सोपानतले = अधिरो-
हिणीमूले, प्रणादः = रवस्तम्, चकार = कृतवती ॥ ६ ॥
हिन्दी-इसके बाद किसी रोती हुई औरत के पदचाप उस महल की सीढ़ी पर
सुनाई पड़ा, जो उस सुन्दरी को दुःखी नहीं देखना चाहती थी ॥ ६ ॥
तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वैव तूर्णं पुनरुत्पपात ।
प्रीत्या प्रसक्तैव च सञ्जहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना ॥ ७ ॥
अन्वयः- तस्याः च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वा एव पुनः तूर्णम् उत्पपात प्रियोपयानं
च परिशङ्कमाना एव प्रीत्या प्रसक्ता सञ्जहर्ष ॥ ७ ॥
व्याख्या-तस्याः = स्त्रियाः, च = पुनः, सोपानतलप्रणादम् = निःश्रयणीतले
कृतशब्दम्, श्रुत्वा = आकर्ण्य, एव = इति निश्चयेन, पुनः = भूयः, तूर्णम् = शीघ्रम्,
उत्पपात = उदपतत्, प्रियोपयानम्-प्रियस्य = प्रियतमस्य, उपयानम् = समागमनम्,
परिशङ्कमाना = आशङ्कमाना, एवम् = इति निश्चयेन, प्रीत्या = प्रेम्णा, प्रसक्ता=आसक्ता,
सञ्जहर्ष = हर्षितोऽभवत् ॥ ७ ॥
हिन्दी-उस औरत का सीढ़ी पर पदचाप सुनते ही प्रियतम के आगमन की
आशङ्का से हर्षविभोर होकर शीघ्र ही वह उठ बैठी तथा खुशी के मारे उसके रोंगटे
खड़े हो गये ॥ ७ ॥
सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान् पारावतान्नूपुरनिस्वनेन ।
सोपानकुक्षिं प्रससार हर्षाद् भ्रष्टं दुकूलान्तमचिन्तयन्ती ॥ ८ ॥
अन्वयः-सा नूपुरनिस्वनेन वलभीपुटस्थान् पारावतान् त्रासयन्ती हर्षात् भ्रष्टं
दुकूलान्तम् अचिन्तयन्ती सोपानकुक्षिं प्रससार ॥ ८ ॥
व्याख्या-सा = नन्दपत्नी, नूपुरनिस्वनेन = पदकण्टकशब्देन, वलभीपुटस्था-
वलभीपुटे = गृहाच्छादनमध्ये, स्थिताः = तिष्ठन्तीति तान्, पारावतान् = कपोतान्,
त्रासयन्ती = भयमुत्पादयन्ती, हर्षात् = आनन्दात्, भ्रष्टम् = गलितम्, दुकूलान्तम्-

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः १०९
दुकूलस्य = वस्त्रस्य, अन्तम् = उपान्तम्, अचिन्तयन्तीम् = अविचारयन्तीम्, सोपान-
कुक्षिम् = पथ-पङ्क्तिमध्ये, प्रससार = प्रययौ ॥ ८ ॥
हिन्दी -- वह सुन्दरी अपने पायल की आवाज से छत की खोंप में पलने वाले
कबूतरों को डराती हुई, आनन्दविभोर होने के कारण सिर से सरक कर नीचे गिरे
आँचल का ख्याल किये बिना तेजी से सीढ़ी पर पहुँच गई ॥ ८ ॥
तामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निःश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे ।
विवर्णवक्त्रा न रराज चाशु विवर्णचन्द्रेव हिमागमे द्यौः ॥ ९ ॥
अन्वयः—ताम् अङ्गनां प्रेक्ष्य विप्रलब्धा च निःश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे, हिमागमे
विवर्णचन्द्रा द्यौः इव विवर्णवक्त्रा आशु न रराज ॥ ९ ॥
व्याख्या—ताम् = पूर्वोक्ताम्, अङ्गनाम् = नारीम्, प्रेक्ष्य = अवलोक्य, विप्रलब्धा =
प्रवञ्चिता, च = पुनः, निःश्वस्य = उच्छ्वासं परित्यज्य, भूयः = पुनः, शयनम् =
पर्यङ्कम्, प्रपेदे = प्राप, हिमागमे = हेमन्ततौ, विवर्णचन्द्रा = विद्रूपसुधाकरा, द्यौः =
आकाशः, इव = यथा, विवर्णवक्त्रा—विवर्णम् = कान्तिहीनम्, वक्त्रम् = मुखम्,
यस्याः सा, आशु = त्वरितम्, न = नहि, रराज = शुशुभे ॥ ९ ॥
हिन्दी—पति की जगह उस महिला को देखकर वह सुन्दरी अत्यन्त निराश हुई,
लम्बी साँस खींचकर पुनः अपने पलंग पर लेट गई। हेमन्त ऋतु के आगमन पर
मन्द प्रकाश वाले चन्द्रमा से जैसे आकाश नहीं शोभित होता, वैसे ही आभाहीन मुख-
वाली वह सुशोभित नहीं हुई ॥ ९ ॥
सा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना ।
कृत्वा करे वक्त्रमुपोपविष्टा चिन्तानदीं शोकजलां ततार ॥ १० ॥
अन्वयः—सा दुःखिता भर्तुः अदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना करे वक्त्रं
कृत्वा उपोपविष्टा शोकजलां चिन्तानदीं ततार ॥' १० ॥
व्याख्या—सा = नन्दभार्या, दुःखिता = पीडिता, भर्तुः = स्वामिनः, अदर्शनेन =
दर्शनाभावेन, कामेन = मन्मथेन, कोपेन = क्रोधेन, च = पुनः, दह्यमाना = प्रज्ज्वल-
न्तीम्, करे = हस्ते, वक्त्रम् = आननम्, कृत्वा = निधाय, उपोपविष्टा = समीपे समु-
पस्थिता सती, शोकजलाम् = प्रियविरहजन्यपीडासलिलम्, चिन्तानदीम् = औत्सुक्यतर-
ङ्गिणीम्, ततार = तरति स्म ॥ १० ॥
हिन्दी—पति के दर्शन नहीं होने के कारण अत्यन्त दुःखी वह सुन्दरी हाथ पर
मुख रखकर बैठी-बैठी शोकरूपी जलवाली नदी में तैरने लगी ॥ १० ॥
तस्या मुखं पद्म सपत्नभूतं पाणौ स्थितं पल्लवरागताम्रे ।
छायामयस्याम्भसि पङ्कजस्य बभौ न तं पद्ममिवोपरिष्टात् ॥ ११ ॥
अन्वयः—तस्याः पल्लवरागताम्रे पाणौ स्थितं पद्मसपत्नभूतं मुखम् अम्भसि
छायामयस्य पङ्कजस्य उपरिष्टात् नतं पद्ममिव बभौ ॥ ११ ॥
सौ०-11

११० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—तस्याः = नन्दपत्न्याः, पल्लवरागताम्रे—( 'पाणौ' पदस्य विशेषण-
मिदम् ) पल्लवस्य = किसलयस्य, रागः = लोहितवर्णः, इव = तद्वत्, ताम्रः = ताम्र-
वर्णकः, तस्मिन्, पाणौ = हस्ते, स्थितम् = उपस्थितम्, पद्मसपत्नभूतम्—पद्मस्य =
कमलस्य, सपत्नमिव—सह एकार्थे पतति ( पत् + न, सहस्य सः ), तम् = प्रतिद्वन्द्वी-
मिव, भूतम् = वर्तमानम्, मुखम् = आननम्, अम्भसि = सलिले, छायामयस्य—छायायाः
विकारः तस्य ( छाया + मयट् ) = प्रतिबिम्बस्य, पङ्कजस्य = पद्मस्य, उपरिष्टात् =
उपरि, नतम् = आपतितम्, पद्ममिव = पङ्कजमिव, बभौ = शोभयामास ॥ ११ ॥
हिन्दी—लाल-लाल तांबे के रंग के कोंपल की तरह उसकी हथेली पर कमल की
तरह उसका सुन्दर मुख ठीक वैसा ही लग रहा था, जैंसे पानी में पड़ने वाली कमल
की परछाईं पर झुका हुआ कमल हो ॥ ११ ॥
सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्त्य तत्तद् दृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यौ ।
धर्माश्रिते तत्त्वमविन्दमाना सङ्कल्प्य तत्तद्विललाप तत्तत् ॥ १२ ॥
अन्वयः—सा स्त्रीस्वभावेन तत्तत् विचिन्त्य दृष्टानुरागे अभिमुखेऽपि पत्यौ धर्मा-
श्रिते तत्त्वम् अविन्दमाना तत्तत् सङ्कल्प्य तत्तत् विललाप ॥ १२ ॥
व्याख्या—सा = सुन्दरी, स्त्रीस्वभावेन = प्रमदाप्रकृत्या, तत्तत् = अनेकविधम्,
विचिन्त्य = विचार्य, दृष्टानुरागे—दृष्टः = प्रकटः, अनुरागः = प्रणयः, यस्य सः
तस्मिन्, अभिमुखेऽपि = अनुकूले सत्यपि, पत्यौ = भर्त्तरि, धर्माश्रिते—ध्रियते
लोकोऽनेन, धरति लोकं वा ( धृ + मन् ), धर्मस्य == नैतिकाचरणस्य, आश्रितः == अव-
लम्बितः, तस्मिन्, तत्त्वम् = याथार्थ्यम्, अविन्दमाना = अमन्यमाना, तत्तत् = बहुविधम्,
सङ्कल्प्य = अनेकविधं विचार्य, तत्तत् = विविधम्, विललाप = रुरोदेति ॥ १२ ॥
हिन्दी—नारी-स्वभाव की दुर्बलता के कारण अनेक दुश्चिन्ताओं से आक्रान्त
होकर, अपने प्रति अनुरक्त एवं अनुकूल पति के संन्यस्त होने की बात नकारती हुई
उस सुन्दरी ने बहुविध विलाप किया ॥ १२ ॥
एष्याम्यनाश्यानविशेषकायां त्वयीति कृत्वा मयि तां प्रतिज्ञाम् ।
कस्मान्नु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सोऽद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः ॥ १३ ॥
अन्वयः—त्वयि अनाश्यानविशेषकायाम् एष्यामि इति मयि तां प्रतिज्ञां कृत्वा
कस्मात् नु हेतोः अद्य दयितप्रतिज्ञः सः मे प्रियः वितथप्रतिज्ञः ॥ १३ ॥
व्याख्या—त्वयि = भवति, अनाश्यानविशेषकायाम्—अनाश्यानः = अशुष्कः,
विशेषकः = अङ्गरागः, यस्याः तस्याम्, एष्यामि = अत्रागमिष्यामि, इति = इत्थम्,
मयि = सुन्दर्याम्, प्रतिज्ञाम् = दृढसङ्कल्पम्, कृत्वा = विधाय, कस्मात् = केन, नु = इति
निश्चयेन, हेतोः = कारणेन, अद्य = सम्प्रति, दयितप्रतिज्ञः—दयिता = प्रिया, प्रतिज्ञा=
प्रतिवचनं, यस्य सः, सः = असौ, मे = मम, प्रियः = पतिः, वितथप्रतिज्ञः—वितथा=
मिथ्या, प्रतिज्ञा = सङ्कल्पः, यस्य सः, अभवत् ॥ १३ ॥

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः १११
हिन्दी—'तुम्हारे अंगराग सूखने से पहले मैं आ जाऊँगा' मुझसे ऐसी प्रतिज्ञा कर
मेरे प्रियतम, जिन्हें अपनी प्रतिज्ञा बड़ी प्रिय थी, आज उसे स्वयं क्यों झुठला रहे
हैं ? ॥ १३ ॥
आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मन्नित्यभीरोरतिदक्षिणस्य ।
कुतो विकारोऽयमभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् ॥ १४ ॥
अन्वयः—आर्यस्य करुणात्मकस्य साधोः मन्नित्यभीरोः अतिदक्षिणस्य अयम्
अभूतपूर्वः विकारः कुतः स्वेनापरागेण मम अपचारात् ॥ १४ ॥
व्याख्या—आर्यस्य = पत्युः, करुणात्मकस्य = दयालोः, साधोः = सत्पुरुषस्य,
मन्नित्यभीरोः—मत् = सुन्दर्याः, नित्यम् = ध्रुवम्, भीरुः = त्रस्नुः तस्य, अतिदक्षि-
णस्य = अत्यन्तानुकूलस्य ( दक्षिणनायकस्यायमेकभेदोऽस्ति; अयं हि नायकः सदानु-
कूलो भवति । ), अयम् = एषः, अभूतपूर्वः—पूर्वं भूतः भूतपूर्वः, न भूतपूर्वः अभूतपूर्वः =
आदिमः, विकारः = विक्रिया, कुतः = कस्मात्, स्वेन = निजेन, अपरागेण = वैराग्येण,
मम = सुन्दर्याः, अपचारात् = दुराचारात् वेति ॥ १४ ॥
हिन्दी—सज्जन, दयालु तथा मेरे प्रति सदैव भीरु एवं अनुकूल मेरे प्रियतम में
यह अभूतपूर्व परिवर्त्तन कहाँ से आया ? पता नहीं, ऐसा उनके स्वयं के प्रति वैराग्य से
अथवा मेरे किसी अपराध के कारण से हुआ है ? ॥ १४ ॥
रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदयं विरक्तम् ।
तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान्मच्चित्तरक्षी न स नागतः स्यात् ॥१५॥
अन्वयः—रतिप्रियस्य प्रियवर्त्तिनः मे प्रियस्य हृदयं नूनं विरक्तं हि यदि तस्य
रागः तथा स्यात् मच्चित्तरक्षी अपि स नागतः न स्यात् ॥ १५ ॥
व्याख्या—रतिप्रियस्य—रतिः = सम्भोगः, प्रियः = अभीष्टः, यस्य सः, सम्भोग-
प्रेम्णः, प्रियवर्त्तिनः—प्रियं वर्त्तितुं शीलमस्येति प्रियवर्त्ती, तस्य = प्रियाचारिणः, मे =
मम, प्रियस्य = भर्तुः, हृदयम् = चित्तम्, नूनम् = निश्चयेन, विरक्तम् = अनुरागशून्यम्,
हि = यतः, यदि = चेत्, तस्य = मम प्रियस्य, रागः = अनुरागः, तथा = पूर्ववत्, स्यात् =
भवेत्, मच्चित्तरक्षी = मद्हृदयपालकः, अपि = चेत्, सः = असौ, नागतः = नायातः,
न = नहि, स्यात् = भवेत् ॥ १५ ॥
हिन्दी—रतिप्रिय तथा मेरे साथ मधुर व्यवहार करने वाले मेरे प्रियतम का
हृदय निश्चय ही मुझसे विरक्त हो गया है, क्योंकि यदि उनका अनुराग मेरे प्रति
पूर्ववत् होता, तो वे यहाँ नहीं आते, ऐसा नहीं होता ॥ १५ ॥
रूपेण भावेन च मद्विशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततोऽन्या ।
तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्त्वं लग्नां सतीं मामगमद्विहाय ॥ १६ ॥
अन्वयः—ततः नियतं प्रियेण रूपेण भावेन च मद्विशिष्टा अन्या दृष्टा तथा हि
मयि मोघसान्त्वं कृत्वा लग्नां सतीं मां विहाय अगमत् ॥ १६ ॥

११२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, नियतम् = ध्रुवम्, रूपेण = आकृत्या, भावेन = गुण-
शीलेन, च = पुनः, मद्विशिष्टा = मत्तः उत्कृष्टतमा, अन्या = काऽप्यपरा, दृष्टा =
अवलोकिता, तथा हि = यतो हि, मयि = सुन्दर्याम्, मोघसान्त्वम् = व्यर्थसान्त्वम्,
कृत्वा = विधाय, लग्नाम् = अनुरक्ताम्, सतीम् = पतिव्रताम्, माम् = सुन्दरीम्, विहाय
= परित्यज्य, अगमत् = अगच्छत् ॥ १६ ॥
हिन्दी—निश्चय ही मेरे पति ने रूप और गुण में मुझसे विशिष्ट किसी अन्य
नायिका को देखा है, अन्यथा मेरी तरह अनुरक्ता पतिव्रता को झूठी सान्त्वना देकर
इस तरह छोड़कर नहीं जाते ॥ १६ ॥
भक्तिं स बुद्धं प्रति यामवोचत् तस्य प्रयातुं मयि सोऽपदेशः ।
मुनौ प्रसादो यदि तस्य हि स्यान्मृत्योरिवोग्रादनृताद् बिभीयात् ॥ १७ ॥
अन्वयः—सः बुद्धं प्रति यां भक्तिम् अवोचत् सः तस्य प्रयातुं मयि अपदेशः यदि
हि तस्य प्रसादः मुनौ स्यात् मृत्योः इव उग्रात् अनृतात् बिभीयात् ॥ १७ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, बुद्धं प्रति = तथागतम्प्रति, याम् = पूर्वोक्ताम्, भक्तिम् =
आत्मनिष्ठाम्, अवोचत् = उवाच, सः = असौ ( तत्कथनम् ), तस्य = मम प्रियस्य,
प्रयातुम् = गन्तुम्, मयि = सुन्दर्याम्, अपदेशः = व्याजमात्रम्, यदि हि = चेद्धि, तस्य =
मम प्रियस्य, नन्दस्य, प्रसादः = भक्तिः, मुनौ = तथागते, स्यात् = भवेत्, मृत्योः =
अन्तकस्य, इव = यथा, उग्रात् = प्रचण्डाद्, अनृतात् = असत्यात्, बिभीयात् = भय-
माप्नुयात् ॥ १७ ॥
हिन्दी—उन्होंने बुद्ध के प्रति जो अपनी भक्ति मेरे सामने व्यक्त की थी, वह तो
मुझे ठगने का मात्र एक बहाना था, अन्यथा मौत से भी प्रचण्ड असत्य भाषण का
भय उन्हें क्यों नहीं हुआ ? ॥ १७ ॥
सेवार्थमादर्शनमन्यचित्तो विभूषयन्त्या मम धारयित्वा ।
बिभर्ति सोऽन्यस्य जनस्य तं चेन्नमोऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय ॥ १८ ॥
अन्वयः—विभूषयन्त्याः मम सेवार्थम् अन्यचित्तः आदर्शनं धारयित्वा चेत् सः
अन्यस्य जनस्य तं बिभर्त्ति तस्मै चलसौहृदाय नमोऽस्तु ॥ १८ ॥
व्याख्या—विभूषयन्त्याः = प्रसाधयन्त्याः, मम = सुन्दर्याः, सेवार्थम् = सहाय्यार्थम्,
अन्यचित्तः -- अनस्याम् = अपरस्याम्, चित्तम् = हृदयम्, यस्य सः, आदर्शनम्—दृश्यते
अनेन इति ( दृश्+ल्युट् ) = दर्पणम्, धारयित्वा = धारणं कृत्वा, चेत् = यदि, सः =
नन्दः, अन्यस्य = अपरस्य, जनस्य = नारीजनस्य, तम् = आदर्शनम्, बिभर्ति = धार-
यति, तस्मै = एवम्भूताय, चलसौहृदाय = अस्थिरप्रेमाय, नमोऽस्तु = दूरादेव नमस्कारः
अस्तु ॥ १८ ॥
हिन्दी—शृङ्गार करते समय मेरी सहायता के लिए, मन में किसी दूसरी औरत
को रखकर मुझे आइना दिखलाते रहे हैं तो ऐसे चपल प्रेम को नमस्कार है ॥ १८ ॥

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः ११३
नेच्छन्ति याः शोकमवाप्तुमेवं श्रद्धातुमर्हन्ति न ता नराणाम् ।
क्व चानुवृत्तिर्मयि सास्य पूर्वं त्यागः क्व चायं जनवत्क्षणेन ॥१९॥
अन्वयः—याः एवं शोकम् अवाप्तुं नेच्छन्ति ताः नराणां श्रद्धातुं न अर्हन्ति क्व च
अस्य मयि पूर्वं सा अनुवृत्तिः क्व च जनवत् क्षणेन अयं त्यागः ॥ १९ ॥
व्याख्या—याः = नार्यः, एवम् = इत्थम्, शोकम् = दुःखम्, अवाप्तुम् = प्राप्तुम्,
नेच्छन्ति = नाभिलषन्ति, ताः = स्त्रियः, नराणाम् = पुरुषाणाम्, श्रद्धातुम् = समादरं
कर्तुम्, न = नहि, अर्हन्ति = क्षमन्ते, क्व च = कुतः, अस्य = बुद्धानुजस्य, मयि =
सुन्दर्यां, सा = पूर्वोक्ता, अनुवृत्तिः = सेवामार्गः, उपजीविका वेति, क्व च = कुतश्च,
जनवत् = सामान्यलोक इव, क्षणेन = सहसा, अयम् = एषः, त्यागः = संन्यासः ॥१९॥
हिन्दी—जो स्त्रियां ऐसा दुःख झेलना नहीं चाहतीं, उन्हें पुरुषों का विश्वास
नहीं करना चाहिए। कहाँ तो मेरे प्रति उनका वह प्यार और कहाँ यह जन सामान्य
की तरह यह परित्याग ? ॥ १९ ॥
इत्येवमादि प्रियविप्रयुक्ता प्रियेऽन्यदाशङ्क्य च सा जगाद ।
सम्भ्रान्तमारुह्य च तद्विमानं तां स्त्री सबाष्पा गिरमित्युवाच ॥२०॥
अन्वयः—सा प्रियविप्रयुक्ता प्रिये अन्यद् आशङ्क्य इत्येवम् आदि च जगाद
सबाष्पा सा स्त्री सम्भ्रान्तं तद्विमानम् आरुह्य च इति गिरम् उवाच ॥ २० ॥
व्याख्या—सा = सुन्दरी, प्रियविप्रयुक्ता—प्रियात् = भर्तुः, विप्रयुक्ता = विरहिता,
प्रिये = भर्तरि, अन्यद् = अपरम्, आशङ्क्य = सन्देहं कृत्वा, इत्येवम् = एतत्प्रकारकम्,
आदि च = बहु च, जगाद = उवाच, सबाष्पा—बाष्पेण = अश्रुणा, सहिता = युक्ता,
सा = पूर्वोक्ता, स्त्री = नारी, सम्भ्रान्तम् = अकस्मात्, तद्विमानम् = तत्प्रासादम्,
आरुह्य = आरोहणं कृत्वा, च = पुनः, इति = एवंविधम्, गिरम् = वचनम्, उवाच =
कथयामास ॥ २० ॥
हिन्दी—प्रिय-वियुक्ता वह सुन्दरी अपने पति के सम्बन्ध में ऐसी अनेक आशंकाएँ
कर बहुत कुछ बोली, इसी बीच वह औरत आंसू बहाती महल की सीढी पार कर
बोली ॥ २० ॥
युवापि तावत्प्रियदर्शनोऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितोऽपि ।
यस्त्वां प्रियो नाभ्यचरत् कदाचित् तमन्यथा यास्यतिकातरासि ॥२१॥
अन्वयः—युवाऽपि प्रियदर्शनोऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितोऽपि यः प्रियः कदा-
चित् त्वां नाभ्यचरत् तम् अन्यथा यासि तावत् अतिकातरा असि ॥ २१ ॥
व्याख्या—युवाऽपि = तरुणोऽपि, प्रियदर्शनोऽपि—प्रियम् = कान्तम्, दर्शनम् =
अवलोकनम्, यस्य सः = मनमोहकावलोकनोऽपि, सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितोऽपि—
सौभाग्यं भाग्यम् = सुभागधेयम्, अभिजनश्च = वंशश्च, ताभ्यामन्वितः = युक्तः ( भाग्य-
पदस्यात्र काऽपि सार्थकता नास्ति ), यः = पूर्वोक्तः, प्रियः = प्रियपतिः, कदाचित् =

११४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
कस्मिंश्चिदपि काले, नाभ्यचरत् = नातिक्रामत्, तम् = पतिम्, अन्यथा = इतरथा, यासि
= व्रजसि, तावत् = एवं सत्यपि, अतिकातरा = अतिविह्वला, असि = भवसि ॥२१॥
हिन्दी—तरुण, प्रियदर्शन, भाग्यवान् एवं कुलीन होते हुए भी जिस प्रिय ने कभी
तुम्हारा अतिक्रमण नहीं किया, उनके बारे में तुम कुछ और (अन्यथा) सोच रही
हो; यह तुम्हारी अतिकातरता है ॥ २१ ॥
मा स्वामिनं स्वामिनि दोषतो गाः प्रियं प्रियार्हं प्रियकारिणं तम् ।
न स त्वदन्यां प्रमदामवैति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः ॥ २२ ॥
अन्वयः—स्वामिनि प्रियं प्रियार्हं प्रियकारिणं तं स्वामिनं दोषतो मा गाः सः
चक्रवाकः स्वचक्रवाक्याः इव त्वत् अन्यां प्रमदां न अवैति ॥ २२ ॥
व्याख्या—स्वामिनि = भर्तृदारिके, प्रियम् = कान्तम्, प्रियार्हम् = प्रियस्य = पत्युः,
अर्हम् = योग्यम्, प्रियकारिणम् = प्रियम् = हितम्, कर्त्तुम् = विधातुम्, शीलम् = स्वभावम-
स्येति हितकृत्, तम् = पूर्वोक्तम्, स्वामिनम् = भर्त्तारम्, दोषतः = अभियोगतः, मा गाः
= न व्रज, सः = नन्दः, चक्रवाकः = कोकः, स्वचक्रवाक्याः = निजकोक्याः, इव = यथा,
त्वत् = भवत्याः, अन्याम् = काप्यपराम्, प्रमदाम् = नारीम्, न = नहि, अवैति = जानाति ।
स्वचक्रवाक्यातिरिक्तां काप्यन्यां चक्रवाको न जानाति, इति लोकप्रसिद्धिरस्ति ॥ २२ ॥
हिन्दी—हे मालकिन ! सदैव हित करने वाले अपने प्रिय पति को इस तरह दोष
मत दो, जैसे चकवा अपनी चकई के अलावा किसी और को नहीं जानता, उसी तरह
वे तुम्हारे अतिरिक्त और किसी दूसरी नारी को नहीं जानते हैं ॥ २२ ॥
स तु त्वदर्थं गृहवासमीप्सन् जिजीविषुस्त्वत्परितोषहेतोः ।
भ्रात्रा किलार्येण तथागतेन प्रव्राजितो नेत्रजलार्द्रवक्त्रः ॥ २३ ॥
अन्वयः—सः तु त्वदर्थं गृहवासम्, ईप्सन् त्वत् परितोषहेतोः जिजीविषुः किल
भ्रात्रा आर्येण तथागतेन नेत्रजलार्द्रवक्त्रः प्रव्राजितः ॥ २३ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, तु = किन्तु, त्वदर्थम् = तुभ्यम्, गृहवासम् = राजभवने
निवासम्, ईप्सन् = अभिलषन्, त्वत् = तव, परितोषहेतोः = सन्तोषनिमित्तम्,
जिजीविषुः = जीवितुमिच्छुः, किल = निश्चयेन, भ्रात्रा = अग्रजेन, आर्येण = मान्येन,
तथागतेन = बुद्धेन, नेत्रजलार्द्रवक्त्रः—नेत्रजलेन = अश्रुणा, आर्द्रम् = सिञ्चितम्,
वक्त्रम् = मुखम्, यस्य सः, प्रव्राजितः = प्राव्राजयत् ॥ २३ ॥
हिन्दी—वे तो तुम्हारे लिए घर में रहना चाहते हैं, तुम्हारे संतोष के लिए
जीना चाहते हैं, किन्तु बड़े भाई मान्य बुद्ध ने उनके रोते रहने के बावजूद उन्हें
संन्यासी बना दिया ॥ २३ ॥
श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः सा सहसोत्पपात ।
प्रगृह्य बाहू विरराव चोच्चैर्हृदीव दिग्धाभिहता करेणुः ॥ २४ ॥
अन्वयः—ततः भर्त्तरि तां प्रवृत्तिं श्रुत्वा सवेपथुः सा सहसा उत्पपात बाहू प्रगृह्य
च हृदि दिग्धाभिहता करेणुः इव उच्चैः विरराव ॥ २४ ॥

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः ११५
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, भर्तरि = पत्यौ, ताम् = पूर्वोक्ताम्, प्रवृत्तिम् = वृत्ता-
न्तम्, श्रुत्वा = आकर्ण्य, सवेपथुः = कम्पन्ती, सा = सुन्दरी, सहसा = हठात्, उत्पपात =
उदपतत्, बाहू = भुजे, प्रगृह्य = प्रसार्य, हृदि = चित्ते, दिग्धाभिहता = विषलिप्तबाणा-
भिहता, करेणुः = हस्तिनी, इव = यथा, उच्चैः = तारस्वरेण, विरुर्राव = विललाप ॥ २४॥
हिन्दी-इसके बाद पति संन्यासी हो गये; यह खबर सुनते ही वह थरथर काँपते
हुए अचानक उछल पड़ी और बाँहे फैलाकर विषैले बाण से घायल हथिनी की तरह
जोर-जोर से रोने लगी ॥ २४ ॥
सा रोदनारोषितरक्तदृष्टिः सन्तापसङ्क्षोभितगात्रयष्टिः ।
पपात शीर्णाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूतयष्टिः ॥ २५ ॥
अन्वयः—रोदनारोषितरक्तदृष्टिः सन्तापसङ्क्षोभितगात्रयष्टिः शीर्णाकुलहारयष्टिः
सा फलातिभारात् चूतयष्टिः इव पपात ॥ २५ ॥
व्याख्या—रोदनं च = क्रन्दनञ्च, आरोषितञ्च = क्रोधितञ्च, रोदनारोषितम् =
क्रन्दनक्रोधितम्, ताभ्यां रक्ता = रक्तवर्णा, दृष्टिः = नेत्रम्, यस्याः सा, सन्तापसङ्क्षो-
भितगात्रयष्टि—सन्तापेन = सञ्ज्वरेण, सङ्क्षोभिता = क्षुब्धा, गात्रमेव = शरीरमेव,
यष्टिः = दण्डः, यस्याः सा, शीर्णाकुलहारयष्टिः—शीर्णा च = क्षीणा च, आकुला च
= व्याकुला च, हारयष्टिः = मालाश्रेणी, यस्याः सा = विकीर्णाऽस्तव्यस्तहारयष्टिः,
सा = सुन्दरी, फलातिभारात् = फलाधिक्यात्, चूतयष्टिः = आम्रदण्डः, इव = यथा,
पपात = न्यपतत् ॥ २५ ॥
हिन्दी-रुलाई और गुस्से के कारण लाल-लाल आँखों वाली, संताप के कारण
अशान्त शरीर वाली तथा अस्त-व्यस्त बिखरे हार वाली वह सुन्दरी जैसे अधिक फल
लगने के कारण आम की डाली टूटकर गिर जाती है, उसी तरह वह सुन्दरी टूटकर
गिर गई ॥ २५ ॥
सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षीम् ।
पद्मा विपद्मा पतितेव लक्ष्मीः शुशोष पद्मस्रगिवातपेन ॥ २६ ॥
अन्वयः—पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षीं सा विपद्मा पद्मा
लक्ष्मीः इव पतिता आतपेन पद्मस्रग् इव शुशोष ॥ २६ ॥
व्याख्या—पद्मरागम्—पद्मस्य = कमलस्य, रागः = लोहितवर्णः, यस्य तत् वसनम्
= वस्त्रम्, वसाना = दधाना, पद्मानना—पद्ममिव = कमलमिव, आननम् = मुखम्,
यस्याः सा, पद्मदलायताक्षी—पद्मस्य = कमलस्य, दले = पत्रे, इव, आयते = विशाले,
अक्षिणी = नेत्रे, यस्याः सा, सा = सुन्दरी, विपद्मा—विगतम् = विनष्टम्, पद्मम् =
कमलम्, यस्याः सा, पद्मा = पद्मासहिता, लक्ष्मीः = श्रोः, इव, पतिता = भ्रष्टा,
आतपेन = घर्मेण, पद्मस्रगिव = कमलमालेव, शुशोष = अशुष्यत् ॥ २६ ॥
हिन्दी – कमल की तरह हल्के गुलाबी रंग के कपड़े पहने हुए, कमल की तरह
मुखवाली, कमलपत्र की तरह फाँकदार आँखोंवाली वह सुन्दरी उसी तरह गिरी

११६ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
जैसे पद्म धारण करनेवाली लक्ष्मी गिरी हो; उसी तरह सूख गई जैसे धूप में झुलस
कर कमल-माला सूख जाती है ॥ २६ ॥
सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य गुणांश्च भर्तुर्दीर्घं निशश्वास तताम चैव ।
विभूषणश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताम्रे कराग्रे च विनिर्दुधाव ॥ २७ ॥
अन्वयः—भर्तुः गुणान् सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य दीर्घं निशश्वास च तताम चैव
विभूषणश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताम्रे कराग्रे विनिर्दुधाव ॥ २७ ॥
व्याख्या—भर्तुः = स्वामिनः, गुणान् = शीलान्, सञ्चिन्त्य = विचार्य, सञ्चिन्त्य =
स्मृत्वा, दीर्घम् = उष्णम्, निशश्वास=न्यश्वसत्, च=पुनः, तताम = ( तमु आकाङ्क्षा-
याम्, लिटि, तिपि ) आकाङ्क्ष्यं, चैव, विभूषणश्रीनिहिते-विभूषणस्य=अलङ्क-
रणस्य, श्रीः = शोभा, निहिताः = न्यस्ताः, ययोस्तस्मिन् = अलङ्करणकान्तिस्वरूपे,
प्रकोष्ठे = कफोणेरधो मणिबन्धपर्यन्तो हस्तभागे, ताम्रे = ताम्रवर्णे, कराग्रे = हस्ताग्रे,
विनिर्दुधाव = प्रकम्पयामास ॥ २७ ॥
हिन्दी—पति के स्वभाव को याद कर वह बार-बार लम्बी उसांसे लेने लगी,
उसकी सारी अभिलाषाएँ फिर एक बार हिलोरेँ लेने लगीं। कुहनी के नीचे का भाग,
जिनमें औरतें बहुधा आभूषण पहनती हैं; उन्हें हिलाकर ताम्र रंग की हथेलियों को
मलने लगी ॥ २७ ॥
“ न भूषणार्थो मम सम्प्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि ।
निर्भूषणा सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लतेव ॥ २८ ॥
अन्वयः—सम्प्रति मम भूषणार्थः न इति सा विभूषणानि दिक्षु चिक्षेप निर्भूषणा
पतिता च विशीर्णपुष्पस्तबका लता इव सा चकाशे ॥ २८ ॥
व्याख्या—सम्प्रति = अधुना, मम = मे भूषणार्थः = अलङ्करणप्रयोजनम्, न =
नहि, इति = इत्यं निगद्य, सा = सुन्दरी, विभूषणानि = अलङ्करणानि, दिक्षु=आशासु,
चिक्षेप = अक्षिपत्, निर्भूषणा = आभूषणविहीना, सा = नन्दप्रिया, पतिता = धारायां
निपतिता, विशीर्णपुष्पस्तबकानि - विशीर्णानि = जीर्णानि, पुष्पाणाम् = कुसुमानाम्,
स्तबकानि = पुष्पगुच्छानि, यस्याः सा, लता = व्रततिः, इव = यथा, चकाशे =
शुशुभे ॥ २८ ॥
हिन्दी—अब मुझे इन आभूषणों की आवश्यकता ही क्या है ? ऐसा कहकर वह
सारे जेवरातों को इधर-उधर बिखेर कर गिर गई । उस समय वह वैसे ही लग
रही थी जैसे फूलों के गुच्छों से रहित कोई लता हो ॥ २८ ॥
धृतः प्रियेणायमभून्ममेति रुक्मत्सरुं दर्पणमालिलिङ्गे ।
यत्नाच्च विन्यस्ततमालपत्री रुष्टेव धृष्टं प्रममार्ज गण्डौ ॥ २९ ॥
अन्वयः—अयं मम प्रियेण धृतः अभूत् इति रुक्मत्सरुं दर्पणम् आलिल

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः ११७
व्याख्या—अयम् = एषः, मम = मे, प्रियेण = प्रियतमेन, धृतः = गृहीतः,
अभूत् = आसीत्, इति = इत्थं विचार्य, रुक्मत्सरुम् — रुक्मणः = सुवर्णस्य, त्सरुः =
मुष्टिका, तम्, दर्पणम् = मुकुरम्, आलिलिङ्गे = आलिङ्गवती, यत्नात् = सायासात्,
विन्यस्ततमालपत्रौ — विन्यस्तौ = रचितौ, तमालपत्रौ = कपोलोपरि चितचिह्नविशेषौ,
ययोस्तौ, गण्डौ = कपोलौ, रुष्टा इव = क्रुद्धावत्, धृष्टम् = साग्रहम्, प्रममार्ज =
प्रामार्जीत् ॥ २९ ॥
हिन्दी—'इसे मेरे प्रियतम ने पकड़ा था'—यह कहकर सोने की मूठवाले आईने
को छाती से चिपका लिया, फिर क्रोधित औरत की तरह दोनों गालों पर रचे
अङ्गराग को जोर से पोंछ डाला ॥ २९ ॥
सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका ।
विस्पर्धमानेव विमानसंस्थैः पारावतैः कूजनलोलकण्ठैः ॥ ३० ॥
अन्वयः—श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका चक्रवाकी इव सा भृशं चुकूज विमानसंस्थैः
कूजनलोलकण्ठैः पारावतैः विस्पर्धमाना इव (आसीत्) ॥ ३० ॥
व्याख्या—श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाकः—अग्रञ्चासौ पक्षः अग्रपक्षः, स चासौ क्षतः
अग्रपक्षक्षतः, स चासौ चक्रवाकः, श्येनेन अग्रपक्षक्षतचक्रवाकः यस्याः सा, चक्रवाकी =
कोकी, इव = यथा, सा = सुन्दरी, भृशम् = अत्यर्थम्, चुकूज = कूजितवती, विमान-
संस्थैः प्रासादस्थैः, कूजनलोलकण्ठैः—कूजनेन = विरुतेन, लोलाः = चपलाः, कण्ठाः =
गलाः, येषां तैः, विस्पर्धमाना = प्रतिस्पर्घमाना, इव = यथा, आसीत् ॥ ३० ॥
हिन्दी—चकवे के पंख के आगे का हिस्सा बाज के द्वारा तोड़ दिये जाने पर
चकवी जैसे रोती है, उसी तरह रोते हुए खोंप में रहनेवाले कबूतरों के कूजने से
मानो वह स्पर्धा करने लगी ॥ ३० ॥
विचित्रमृद्वास्तरणेऽपि सुप्ता वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डितेऽपि ।
रुक्माङ्गपादे शयने महार्हे न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ॥ ३१ ॥
अन्वयः—विचित्रमृद्वास्तरणेऽपि वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डिते रुक्माङ्गपादे महार्हे
शयने अपि सुप्ता परिचेष्टमाना शर्म न लेभे ॥ ३१ ॥
व्याख्या—विचित्रमृद्वास्तरणेऽपि — विचित्रम् = विविधवर्णम्, मृदुः = कोमलम्,
आस्तरणम् = आच्छादनम्, यस्मिन् तस्मिन्, अपि = अपरञ्च, वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डिते—
वैडूर्यञ्च = केतुरत्नञ्च, वज्रञ्च = प्रस्तरखण्डञ्च, ताभ्यां प्रतिमण्डिते = जटिते, रुक्माङ्ग-
पादे—रुक्मणः = सुवर्णस्य, अङ्गपादः = पर्यङ्कपादः, यस्य सः तस्मिन्, महार्हे =
बहुमूल्ये, शयनेऽपि = पर्यङ्केऽपि, सुप्ता = शयाना, परिचेष्टमाना = अनिवृत्तमाना,
शर्म = शान्तिम्, न = नहि, लेभे = प्राप्तवती ॥ ३१ ॥
हिन्दी—रंग-बिरंगे कोमल गद्देवाले पलंग पर, जिनके चारो पाए बहुमूल्य वैडूर्य
और वज्रमणि-खचित सोने के बने थे—लेटकर अशान्त और अधीर होकर छटपटाने
लगी ॥ ३१ ॥

११८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
सन्दृश्य भर्तुश्च विभूषणानि वासांसि वीणाप्रभृतींश्च लीलाः ।
तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद ॥ ३२ ॥
अन्वयः—भर्तुः विभूषणानि वासांसि च वीणाप्रभृतीन् लीलाः सन्दृश्य तमः
विवेश च उच्चैः अभिननाद पङ्कावतीर्णा इव संससाद ॥ ३२ ॥
व्याख्या—भर्तुः=पत्युः, विभूषणानि=अलङ्करणानि, वासांसि=वस्त्राणि, च=
पुनः, वीणा=वल्लकी, प्रभृतीन् लीला=मनोरञ्जकवस्तूनि, सन्दृश्य=दृष्ट्वा,
तमः=मोहः, विवेश=प्राप्तवती, च=पुनः, उच्चैः=तारस्वरेण, अभिननाद=
रुरोद, पङ्के=कर्दमे, अवतीर्णा=संश्लिष्टा, इव=यथा, संससाद=दुःखिता
बभूव ॥ ३२ ॥
हिन्दी—प्रियतम के आभूषण, वस्त्र और वीणा प्रभृति मनोरंजन की वस्तुओं को
देखकर वह शोकाकुल हुई, जोर-जोर से रोई और कीचड़ में फँसी हुई की तरह
दुःखी हुई ॥ ३२ ॥
सा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वज्राग्निसम्भिन्नदरीगुहेव ।
शोकाग्निनान्तर्हृदि दह्यमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव ॥ ३३ ॥
अन्वयः—श्वासचलोदरी सा सुन्दरी वज्राग्निसम्भिन्नदरीगुहा इव अन्तर्हृदि
शोकाग्निना दह्यमाना तदा हि विभ्रान्तचित्ता इव बभूव ॥ ३३ ॥
व्याख्या—श्वासेन=उच्छ्वासेन, चलम्=कम्पमानम्, उदरम्=जठरम्, यस्याः
सा, सा=पूर्वोक्ता, सुन्दरी =नन्दपत्नी, वज्राग्निसम्भिन्नदरीगुहा—वज्रस्य=इन्द्रा-
युधस्य, अग्निना=वह्निना, सम्भिन्नः=विदीर्णा, दरीगुहा=अन्तर्भागः, इव=यथा,
अन्तर्हृदि =चित्ते, शोकाग्निना=परितापवह्निना, दह्यमाना=ज्वलन्ती, तदा हि=
तदानीं हि, विभ्रान्तचित्ता=विभ्रान्तम्=सन्दिग्धम्, चित्तम्=हृदयम्, यस्या सा,
'इव' इति सम्भावनायाम्, तेनोत्प्रेक्षाऽलङ्कारोऽत्र; तद्यथा—'भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा—'
इति; बभूव=आसीत् ॥ ३३ ॥
हिन्दी—वज्र की अग्नि से जिसका अन्दरूनी भाग फट गया हो—ऐसी गुफा के
समान उस सुन्दरी के पेट में साँसों के कारण उत्कम्प होने लगा। शोकाग्नि से उसका
हृदय जलने लगा। उस समय उसका चित्त स्थिर नहीं रहा ॥ ३३ ॥
रुरोद मम्लौ विरुराव जग्लौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ ।
चकार रोषं विचकार माल्यं चकर्त वक्त्रं विचकर्ष वस्त्रम् ॥ ३४ ॥
अन्वयः—( सा ) रुरोद मम्लौ विरुराव जग्लौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ,
रोषं चकार माल्यं विचकार, वक्त्रं चकर्तं, वस्त्रं विचकर्ष ॥ ३४ ॥
व्याख्या—सा, रुरोद=अरोदत्, मम्लौ=जग्लौ, विरुराव=अरावीत्, जग्लौ=
अग्लानीत्, बभ्राम=अभ्रमत्, तस्थौ=अतिष्ठत्, विललाप=व्यलपत्, दध्यौ=
चिन्तयामास, रोषम्=क्रोधम्, चकार=अकरोत्, माल्यम्=पुष्पस्रक्, विचकारं=

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः ११९
व्यकरोत्, वक्त्रम् = आननम्, चकर्त्त = अकर्त्तीत्, वस्त्रम् = वसनम्, विचकर्प = व्यकृ-
पत्। अत्र सुन्दरी अत्यावेगेन विक्षिप्ताऽभवत्। येन प्रकारेण तस्याः क्रियाकलापे
न काऽपि सङ्गतिः किं वा औचित्यम् अस्ति, तेनैव प्रकारेण कविनाऽपि बहुविध-
समानार्थकक्रियायाः प्रयोगं कृतम्, यस्यौचित्यापेक्षया सुन्दर्याः विक्षिप्तावस्थायाः
प्रदर्शनस्य भावः अधिकोऽस्ति । अस्मिन् श्लोके—'रुद' 'म्लै' 'हृ' 'ग्लै' 'भ्रम्' 'स्था'
'ल्यप्' 'ध्यै' 'कृञ्' 'कृती' एवं 'कृष्' धातूनां लिट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचने प्रयोगाः
कृताः सन्ति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—वह सुन्दरी पागल हो गई। वह रोई, कुम्हलाई, चिल्लाई, निराश हुई,
चहलकदमी की, रुकी, विलाप किया, चिन्ता किया, क्रोध किया, माले को बिखेर
दिया, मुँह को दाँतों से काटा, कपड़े को चीर डाला ॥ ३४ ॥
तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः ।
अन्तर्गृहादारुरुहुर्विमानं त्रासेन किन्नर्य इवाद्रिपृष्ठम् ॥ ३५ ॥
अन्वयः—तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य परमाभितप्ताः नार्यः त्रासेन
अद्रिपृष्ठं किन्नर्यः इव अन्तर्गृहात् विमानम् आरुरुहुः ॥ ३५ ॥
व्याख्या—ताम् = नन्दपत्नीम्, चारुदन्तीम्—चारवः = मनोहराः, दन्ताः =
दशनाः, यस्याः सा ताम्, प्रसभम् = शीघ्रम्, रुदन्तीम् = विलपन्तीम्, संश्रुत्य = श्रुत्वा,
परमाभितप्ताः = अत्यधिकसन्तप्ताः, नार्यः = स्त्रियः, त्रासेन = भीत्या, अद्रिपृष्ठम् =
गिरिशिखरम्, किन्नर्यः = किन्नरजातेर्नार्यः, इव = यथा, अन्तर्गृहात् = गृहमध्यात्,
विमानम् = प्रासादम्, आरुरुहुः = आरुरुक्षन् ॥ ३५ ॥
हिन्दी—उस सुदन्ती की जोर-जोर से रुलाई सुनकर महल के भीतरी भाग से
बहुत सारी महिलाएँ घबड़ाकर महल पर चढ़ गईं, जैसे कभी-कभी डर कर
किन्नरियाँ पहाड़ की चोटी पर चढ़ जाती हैं ॥ ३५ ॥
बाष्पेण ताः क्लिन्नविषण्णवक्त्रा वर्षेण पद्मिन्य इवार्द्रपद्माः ।
स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्यिरे तामनुदह्यमानाः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—ताः वर्षेण आर्द्रपद्माः इव बाष्पेण क्लिन्नविषण्णवक्त्राः ताम् अनुदह्य-
मानाः स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्यिरे ॥ ३६ ॥
व्याख्या—ताः = नार्यः, वर्षेण = वर्षाजलेन, आर्द्रपद्माः = क्लिन्नकमलानि,
इव = यथा, बाष्पेण = अश्रुजलेन, क्लिन्नविषण्णवक्त्राः—क्लिन्नानि = दुःखितानि,
विषण्णानि = म्लानानि, वक्त्राणि = मुखानि, यासां ताः, ताम् = सुन्दरीम्, अनुदह्य-
माना = प्रज्वाल्यमाना, स्थानानुरूपेण = परिस्थित्यनुसारेण, यथाभिमानम्=मानानु-
रूपम्, निलिल्यिरे = न्यलीयन्त ॥ ३६ ॥
हिन्दी—वर्षा-जल से भींगे कमल की तरह आंसू से तरबतर मुखवाली औरतें
दुःखी एवं उदास मन से अपने-अपने पद-मर्यादा के अनुसार बैठ गई ॥ ३६ ॥

१२० सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
ताभिर्वृता हर्म्यतलेऽङ्गनाभिश्चिन्तातनुः सा सुतनुर्बभासे ।
शतह्रदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरदभ्रमध्ये ॥ ३७ ॥
अन्वयः—हर्म्यतले ताभिः अङ्गनाभिः वृताः चिन्तातनुः सा सुतनुः शरदभ्रमध्ये
शतह्रदाभिः परिवेष्टिताः शशाङ्कलेखा इव बभाषे ॥ ३७ ॥
व्याख्या—हर्म्यतले=राजभवने, ताभिः=पूर्वोक्ताभिः, अङ्गनाभिः=स्त्रीभिः,
वृताः=परिवृताः, चिन्तातनुः—चिन्तया=शोकेन, तनुः=क्षीणः, सा=सुन्दरी,
सुतनु—शोभनं तनुः = शरीरम्, यस्याः सा, शरदभ्रमध्ये—शरदः = शरत्कालीनः,
अभ्राणाम्=मेघानाम्, मध्ये = अन्तराले, शतह्रदाभिः =विद्युल्लताभिः, परिवेष्टिता=
आवृताः, शशाङ्कलेखा = चन्द्रलेखा, इव = यथा, बभाषे = चकाशे । अत्र साधर्म्येणोप-
माऽलङ्कारः ‘साधर्म्यमुपमाभेदे’ इत्यपि लक्षणेन विनिगमनाविरहेणाऽप्यत्रोपमात्वस्येष्ट-
त्वादुपमाऽलङ्कार इति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—राजमहल में अन्य महिलाओं से घिरी, चिन्ता से दुर्बल देह वाली वह
सुन्दरी वैसे ही लग रही थी, जैसे शरत्कालीन मेघों के बीच बिजलियों से घिरी
चन्द्रलेखा हो ॥ ३७ ॥
या तत्र तासां वचसोपपन्ना मान्या च तस्या वयसाधिका च ।
सा पृष्ठतस्तां तु समालिलिङ्गे प्रमृज्य चाश्रूणि वचांस्युवाच ॥ ३८ ॥
अन्वयः—तत्र या तासां मान्या वचसोपपन्ना च वयसाधिका च सा तस्याः तु
पृष्ठतः समालिलिङ्गे अश्रूणि च प्रमृज्य तां वचांसि उवाच ॥ ३८ ॥
व्याख्या—तत्र=तस्मिन् स्थाने, याः=स्त्रियः, तासाम् =स्त्रीणां मध्ये, मान्या=
वरेण्या, वचसा =वाण्या, उपपन्ना=प्रतिपन्ना, च=पुनः, वयसाऽधिका=वयोवृद्धा,
च सा=नारी, तस्याः=सुन्दर्याः, तु=इति पादपूर्त्यर्थम्, पृष्ठतः=पृष्ठभागात्,
समालिलिङ्गे = आलिङ्ग्य, अश्रूणि=नेत्रजलानि, च=पुनः, प्रमृज्य=मार्जयित्वा,
ताम् = विषण्णां सुन्दरीम्, वचांसि = वचनानि, उवाच = अकथयत् ॥ ३८ ॥
हिन्दी—उन औरतों में जो मान्या, वयोवृद्धा एवं वाक्-चतुरा थी, उसने पीछे
से सुन्दरी का आलिंगन कर, उसके आंसू पोंछ कर उससे कहा ॥ ३८ ॥
राजर्षिवध्वास्तव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु शोकः ।
इक्ष्वाकुवंशे ह्यभिकाङ्क्षितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि ॥ ३९ ॥
अन्वयः—राजर्षिवध्वाः तव भर्त्तरि धर्माश्रिते जातु शोकः न अनुरूपः हि
इक्ष्वाकुवंशे तपोवनानि दायाद्यभूतानि अभिकाङ्क्षितानि च ॥ ३९ ॥
व्याख्या—राजर्षिवध्वाः=नृपमुनिपत्याः, तव =श्रीमत्याः, भर्त्तरि = स्वामिनि,
धर्माश्रिते = संन्यस्ते, जातु = सर्वथा, शोकम् = कष्टम्, न = नहि, अनुरूपम् =योग्यम्,
हि = यतः, इक्ष्वाकुवंशे=एतदाख्यकुले, तपोवनानि = तपस्यारण्यानि, दायाद्यभूतानि-
दायादानि इव भूतानि दायाद्यभूतानि = उत्तराधिकारे प्राप्तसम्पत्स्वरूपाणि, अभिका-
ङ्क्षितानि =अभीष्टानि, च सन्ति ॥ ३९ ॥

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः १२१
हिन्दी—तुम राजर्षि की पत्नी हो, पति के संन्यस्त होने पर इस तरह तुम्हें
शोक नहीं करना चाहिए। क्योंकि इक्ष्वाकुवंश में जन्म लेने वाले राजा को तपोवन
तो पैतृक सम्पत्ति की तरह ही होता है ॥ ३९ ॥
प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते ।
तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदाश्रितानाम् ॥ ४० ॥
अन्वयः—मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां स्त्रियः ते प्रायेण विदिताः साध्वी-
व्रतं कामवद् आश्रितानां यासां गृहाणि तपोवनानि इव ( सन्ति ) ॥ ४० ॥
व्याख्या—मोक्षाय = मुक्तये, विनिःसृतानाम् = बहिर्गतानाम्, शाक्यर्षभाणाम्—
शाक्येषु = शाक्यवंशेषु, ऋषभाः = श्रेष्ठाः, तेषाम्, स्त्रियः = नार्यः, ते = तव, विदिताः =
ज्ञाताः, साध्वीव्रतम् = सतीव्रतम्, कामवत् = कामोपभोगवत्, आश्रितानाम् =
अधीनस्थानाम्, यासाम् = नारीणाम्, गृहाणि = सदनानि, तपोवनानि = तपस्या-
रण्यानि, इव = यथा, आसन् ॥ ४० ॥
हिन्दी—मुक्ति के लिए संन्यस्त शाक्यश्रेष्ठों की स्त्रियों के बारे में तुम अच्छी
तरह जानती हो। उन्होंने साध्वी नारी के व्रत को कामोपासना की तरह तथा घर
को तपोवन की तरह समझा ॥ ४० ॥
यद्यन्यया रूपगुणाधिकत्वाद्भर्त्ता हृतस्ते कुरु बाष्पमोक्षम् ।
मनस्विनी रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुञ्चेत् ॥४१॥
अन्वयः—यदि अन्यया रूपगुणाधिकत्वात् ते भर्त्ता हृतः वाष्पमोक्षं कुरु अत्र हि
का मनस्वनि रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते अश्रु न मुञ्चेत् ॥ ४१ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, अन्यया = अपरया कयाचित्, रूपगुणाधिकत्वात् = रूपञ्च
= आकृतिश्च, गुणञ्च = स्वभावञ्च, रूपगुणौ = सौन्दर्यशीले, तयोः अधिकः = विशेष-
स्तस्य भावस्तस्मात् = सौन्दर्यशीलोत्कर्षात्, ते = तव, भर्त्ता = पतिः, हृतः = अपहृतः,
बाष्पमोक्षम् = अश्रुमोचनम्, कुरु = विधेहि, अत्र = अस्मिन् विषये, हि = यतः, का
= अन्या, मनस्विनी = मानिनी, रूपवती = सौन्दर्यशालिनी, गुणाढ्या = गुणवती,
हृदि = चित्ते, क्षते = अभिघातिते, अश्रु = नेत्रजलम्, न = नहि, मुञ्चेत् = त्यजेत् ॥४१॥
हिन्दी—यदि किसी रूपसी ने अपने रूपगुण के कारण तुम्हारे पति का अपहरण
कर लिया है तो जितना रो सकती हो रोओ, क्योंकि ऐसी कौन मानिनी है कि
दिल में चोट लगने पर न रोए ॥ ४१ ॥
अथापि किञ्चिद् व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद्भूत्सदृशोऽत्र बाष्पः ।
अतो विशिष्टं न हि दुःखमस्ति कुलोद्गतायाः पतिदेवतायाः ॥ ४२ ॥
अन्वयः—अथापि किञ्चिद् व्यसनं प्रपन्नः मा च तद्भूत् अत्र बाष्पः सदृशः एव,
हि कुलोद्गतायाः पतिदेवतायाः अतो विशिष्टं दुःखं नास्ति ॥ ४२ ॥