सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१०४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—कल्याणकामी, दयालु भगवान् बुद्ध ने जब इस तरह समझाया तब नन्द
ने कहा—अब श्रीमान् जैसा कहेंगे, वैसा ही करूँगा ॥ ५० ॥
आदाय वैदेहमुनिस्ततस्तं निनाय संश्लिष्य विचेष्टमानम् ।
व्ययोजयच्चाश्रुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं छत्रनिभस्य मूर्ध्नः ॥ ५१ ॥
अन्वयः—ततः वैदेहमुनिः तम् आदाय विचेष्टमानं संश्लिष्य ततः निनाय छत्र-
निभस्य मूर्ध्नः अश्रुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं व्ययोजयत् ॥ ५१ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, वैदेहमुनिः = आनन्दः, तम् = नन्दम्, आदाय =
नीत्वा, विचेष्टमानम् = अतिदुःखिनम्, संश्लिष्य = समालिङ्ग्य, ततः = तस्मात्स्था-
नात्, निनाय = अनयत्, छत्रनिभस्य—छत्रस्य = राजछत्रस्य, निभः = कान्तिर्यस्य तस्य,
मूर्ध्नः = शिरसः, अश्रुपरिप्लुताक्षम्—अश्रुपरिप्लुते अक्षिणी यस्मिन् तत् = बाष्पजल-
पूरितनेत्रम्, केशश्रियम्—केशस्य = लोमस्य, श्रियम् = शोभाम्, व्ययोजयत् = वियो-
जितवान् ॥ ५१ ॥
हिन्दी—तब आनन्दमुनि दुःख से तड़पते नन्द को वहाँ से पकड़ कर ले गये ।
उसकी आंखे आंसू से डबडबाई थी, फिर उनके छत्रतुल्य केश की शोभा को उनसे
अलग किया ॥ ५१ ॥
अथो नतं तस्य मुखं सबाष्पं प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु ।
वक्राग्रनालं नलिनं तडागे वर्षोदकक्लिन्नमिवाबभासे ॥ ५२ ॥
अन्वयः—अथ शिरोरुहेषु प्रवास्यमानेषु तस्य सबाष्पं नतं मुखं तडागे वर्षोदक-
क्लिन्नं वक्राग्रनालं नलिनम् इव आबभासे ॥ ५२ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, शिरोरुहेषु = केशेषु, प्रवास्यमानेषु = कर्त्तनक्रियमाणेषु,
तस्य = नन्दस्य, सबाष्पम् = अश्रुपूर्णम्, नतम् = अवनतम्, मुखम् = आननम्, तडागे
= सरसि, वर्षोदकक्लिन्नम् = वर्षाजलेन सिक्तम्, वक्राग्रनालम्—अग्रञ्चासौ नालः अग्र-
नालः, वक्रः अग्रनालः यस्य तत् = वक्रीभूताग्रनालम्, नलिनम् = पद्मम्, इव = यथा,
आबभासे = शोभयामास ॥ ५२ ॥
हिन्दी—केश काटे जाते समय झुका हुआ नन्द का अश्रुपूर्ण मुख वर्षा जल से
भींगे टेढ़े अग्रनाल वाले कमल की तरह सुशोभित हुआ ॥ ५२ ॥
नन्दस्ततस्तरुषकषायविरक्तवासा-
श्चिन्तावशो नवगृहीत इव द्विपेन्द्रः ।
पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः क्षपान्ते
बालातपेन परिशिक्त इवाबभासे ॥ ५३ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दप्रव्राजनो नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥