सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः ११७
व्याख्या—अयम् = एषः, मम = मे, प्रियेण = प्रियतमेन, धृतः = गृहीतः,
अभूत् = आसीत्, इति = इत्थं विचार्य, रुक्मत्सरुम् — रुक्मणः = सुवर्णस्य, त्सरुः =
मुष्टिका, तम्, दर्पणम् = मुकुरम्, आलिलिङ्गे = आलिङ्गवती, यत्नात् = सायासात्,
विन्यस्ततमालपत्रौ — विन्यस्तौ = रचितौ, तमालपत्रौ = कपोलोपरि चितचिह्नविशेषौ,
ययोस्तौ, गण्डौ = कपोलौ, रुष्टा इव = क्रुद्धावत्, धृष्टम् = साग्रहम्, प्रममार्ज =
प्रामार्जीत् ॥ २९ ॥
हिन्दी—'इसे मेरे प्रियतम ने पकड़ा था'—यह कहकर सोने की मूठवाले आईने
को छाती से चिपका लिया, फिर क्रोधित औरत की तरह दोनों गालों पर रचे
अङ्गराग को जोर से पोंछ डाला ॥ २९ ॥
सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका ।
विस्पर्धमानेव विमानसंस्थैः पारावतैः कूजनलोलकण्ठैः ॥ ३० ॥
अन्वयः—श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका चक्रवाकी इव सा भृशं चुकूज विमानसंस्थैः
कूजनलोलकण्ठैः पारावतैः विस्पर्धमाना इव (आसीत्) ॥ ३० ॥
व्याख्या—श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाकः—अग्रञ्चासौ पक्षः अग्रपक्षः, स चासौ क्षतः
अग्रपक्षक्षतः, स चासौ चक्रवाकः, श्येनेन अग्रपक्षक्षतचक्रवाकः यस्याः सा, चक्रवाकी =
कोकी, इव = यथा, सा = सुन्दरी, भृशम् = अत्यर्थम्, चुकूज = कूजितवती, विमान-
संस्थैः प्रासादस्थैः, कूजनलोलकण्ठैः—कूजनेन = विरुतेन, लोलाः = चपलाः, कण्ठाः =
गलाः, येषां तैः, विस्पर्धमाना = प्रतिस्पर्घमाना, इव = यथा, आसीत् ॥ ३० ॥
हिन्दी—चकवे के पंख के आगे का हिस्सा बाज के द्वारा तोड़ दिये जाने पर
चकवी जैसे रोती है, उसी तरह रोते हुए खोंप में रहनेवाले कबूतरों के कूजने से
मानो वह स्पर्धा करने लगी ॥ ३० ॥
विचित्रमृद्वास्तरणेऽपि सुप्ता वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डितेऽपि ।
रुक्माङ्गपादे शयने महार्हे न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ॥ ३१ ॥
अन्वयः—विचित्रमृद्वास्तरणेऽपि वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डिते रुक्माङ्गपादे महार्हे
शयने अपि सुप्ता परिचेष्टमाना शर्म न लेभे ॥ ३१ ॥
व्याख्या—विचित्रमृद्वास्तरणेऽपि — विचित्रम् = विविधवर्णम्, मृदुः = कोमलम्,
आस्तरणम् = आच्छादनम्, यस्मिन् तस्मिन्, अपि = अपरञ्च, वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डिते—
वैडूर्यञ्च = केतुरत्नञ्च, वज्रञ्च = प्रस्तरखण्डञ्च, ताभ्यां प्रतिमण्डिते = जटिते, रुक्माङ्ग-
पादे—रुक्मणः = सुवर्णस्य, अङ्गपादः = पर्यङ्कपादः, यस्य सः तस्मिन्, महार्हे =
बहुमूल्ये, शयनेऽपि = पर्यङ्केऽपि, सुप्ता = शयाना, परिचेष्टमाना = अनिवृत्तमाना,
शर्म = शान्तिम्, न = नहि, लेभे = प्राप्तवती ॥ ३१ ॥
हिन्दी—रंग-बिरंगे कोमल गद्देवाले पलंग पर, जिनके चारो पाए बहुमूल्य वैडूर्य
और वज्रमणि-खचित सोने के बने थे—लेटकर अशान्त और अधीर होकर छटपटाने
लगी ॥ ३१ ॥