सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१०८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
गई। उसके मंगलसूत्र एक ओर लटक गये। पैर से जूते उतारने की भी उसकी
स्थिति नहीं रही और आधे पाँव नीचे फैलाकर तिरछी होकर वह सो गई ॥ ५ ॥
अथात्र काचित् प्रमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुमनीप्समाना ।
प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पद्भ्यां सहसा रुदन्ती ॥ ६ ॥
अन्वयः-अथ अत्र काचित् प्रमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुम् अनीप्समाना
रुदन्ती सहसा पद्भ्यां प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार ॥ ६ ॥
व्याख्या-अथ = अनन्तरम्, अत्र = अस्मिन् स्थाने, काचित् = काप्यन्या, प्रमदा-
प्रकर्षः मदः यस्याः सा=स्त्री, सबाष्पाम् = बाष्पेण = अश्रुना, सह = युक्ताम्, ताम् =
सुन्दरीम्, दुःखिताम् = वियोगविधुराम्, द्रष्टुम् = अवलोकयितुम्, अनीप्समाना =
( √ईप्स् + शानच् टापि रूपमिदम् ) अनभिलषन्ती, रुदन्ती = विलपन्ती, सहसा =
अकस्मादेव, प्रासादसोपानतलप्रणादम्-प्रासादस्य = सौधस्य, सोपानतले = अधिरो-
हिणीमूले, प्रणादः = रवस्तम्, चकार = कृतवती ॥ ६ ॥
हिन्दी-इसके बाद किसी रोती हुई औरत के पदचाप उस महल की सीढ़ी पर
सुनाई पड़ा, जो उस सुन्दरी को दुःखी नहीं देखना चाहती थी ॥ ६ ॥
तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वैव तूर्णं पुनरुत्पपात ।
प्रीत्या प्रसक्तैव च सञ्जहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना ॥ ७ ॥
अन्वयः- तस्याः च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वा एव पुनः तूर्णम् उत्पपात प्रियोपयानं
च परिशङ्कमाना एव प्रीत्या प्रसक्ता सञ्जहर्ष ॥ ७ ॥
व्याख्या-तस्याः = स्त्रियाः, च = पुनः, सोपानतलप्रणादम् = निःश्रयणीतले
कृतशब्दम्, श्रुत्वा = आकर्ण्य, एव = इति निश्चयेन, पुनः = भूयः, तूर्णम् = शीघ्रम्,
उत्पपात = उदपतत्, प्रियोपयानम्-प्रियस्य = प्रियतमस्य, उपयानम् = समागमनम्,
परिशङ्कमाना = आशङ्कमाना, एवम् = इति निश्चयेन, प्रीत्या = प्रेम्णा, प्रसक्ता=आसक्ता,
सञ्जहर्ष = हर्षितोऽभवत् ॥ ७ ॥
हिन्दी-उस औरत का सीढ़ी पर पदचाप सुनते ही प्रियतम के आगमन की
आशङ्का से हर्षविभोर होकर शीघ्र ही वह उठ बैठी तथा खुशी के मारे उसके रोंगटे
खड़े हो गये ॥ ७ ॥
सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान् पारावतान्नूपुरनिस्वनेन ।
सोपानकुक्षिं प्रससार हर्षाद् भ्रष्टं दुकूलान्तमचिन्तयन्ती ॥ ८ ॥
अन्वयः-सा नूपुरनिस्वनेन वलभीपुटस्थान् पारावतान् त्रासयन्ती हर्षात् भ्रष्टं
दुकूलान्तम् अचिन्तयन्ती सोपानकुक्षिं प्रससार ॥ ८ ॥
व्याख्या-सा = नन्दपत्नी, नूपुरनिस्वनेन = पदकण्टकशब्देन, वलभीपुटस्था-
वलभीपुटे = गृहाच्छादनमध्ये, स्थिताः = तिष्ठन्तीति तान्, पारावतान् = कपोतान्,
त्रासयन्ती = भयमुत्पादयन्ती, हर्षात् = आनन्दात्, भ्रष्टम् = गलितम्, दुकूलान्तम्-