सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः १०७
व्याख्या—विलम्बहारा—विलम्बः = आलम्ब्यमानः, हारः = माला, यस्याः सा
(ब० व्री०), चलयोक्त्रका—चलः = चपलः, योक्त्रकः = कण्ठालङ्कारः, यस्याः सा,
तस्मात् = तेन हेतुना, विमानात् = प्रासादात्, विनता = नम्रीभूता, सा = सुन्दरी, तपः-
क्षयात् = नियमभ्रष्टात्, विमानात् = स्वर्गात्, च्युतम् = पतितम्, प्रियम् = निजस्वामि-
नम्, ईक्षमाणा = आलोक्यमाना, अप्सरसाम् = उर्वश्यानाम्, वरा = श्रेष्ठा, इव=यथा,
चकाशे = वभासे ॥ ३ ॥
हिन्दी—गले में लटकते हार तथा हिलते कंठसूत्र वाली, झरोखे में झुकी वह
सुन्दरी अपने प्रियतम की बाट जोहती हुई तपोभ्रष्ट, स्वर्गपतित किसी अप्सरा की
तरह प्रतीत हो रही थी ॥ ३ ॥
सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निःश्वासनिष्पीतविशेषकेण ।
चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्थौ भर्तारमन्यत्र विशङ्कमाना ॥ ४ ॥
अन्वयः—सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निःश्वासनिष्पीतविशेषकेण चिन्ताचलाक्षेण
मुखेन भर्तारम् अन्यत्र विशङ्कमाना तस्थौ ॥ ४ ॥
व्याख्या—सा = सुन्दरी, खेदसंस्विन्नललाटकेन—खेदेन = श्रमेण, संस्विन्नः =
संसिक्तः, ललाटः = मस्तकः, यस्य तेन, निःश्वासनिष्पीतविशेषकेण—निःश्वासेन =
उच्छ्वसितेन, निष्पीतः = शुष्कः, विशेषकः = अङ्गरागः, यस्य तेन, चिन्ताचलाक्षेण—
चिन्तया = शोकेन, अचले = निश्चले, अक्षिणी = नेत्रे, यस्य तेन, मुखेन = आननेन,
भर्तारम् = पतिम्, अन्यत्र = अन्यस्मिन् स्थाने, विशङ्कमाना = आशङ्कमाना, तस्थौ =
अतिष्ठत् ॥ ४ ॥
हिन्दी—उस सुन्दरी का चेहरा पसीने से तर था, उच्छ्वासों से अङ्गराग सूख
गये थे, चिन्ता के कारण आँखें स्थिर हो गई थीं, मन ही मन पति के अन्यत्र होने
की आशङ्का से वही खड़ी रही ॥ ४ ॥
ततश्चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यङ्कतले पपात ।
तिर्यक्च शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकार्धविलम्बपादा ॥ ५ ॥
अन्वयः—ततः चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यङ्कतले पपात, प्रविकीर्णहारा
सपादुका अर्धविलम्बपादा एव च तिर्यक् शिश्ये ॥ ५ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, चिरस्थानपरिश्रमेण—चिरम् = चिरकालम्, स्थान-
स्य = स्थितस्य, परिश्रमेण = खेदेन, स्थिता एव = तिष्ठन्ती एव, पर्यङ्कतले = शयनीये,
पपात = न्यपतत् (√ पत् + लिट् तिपि रूपे), सपादुका—पादुकाभ्याम् = उपानहाभ्याम्,
सहिता = अन्विता, प्रविकीर्णहारा—प्रविकीर्णाः = प्रक्षिप्तः, हारः = माला, यस्याः सा,
अर्धविलम्बपादा—अर्धेन = अर्द्धभागेन, विलम्बौ = लम्बितौ, पादौ = चरणौ, यस्याः
सा, एव च, तिर्यक् = अवसर्पिन्, शिश्ये = सुष्वाप ॥ ५ ॥
हिन्दी—बहुत देर तक खड़ी रहने के कारण वह खड़ी-खड़ी ही पलंग पर गिर