सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 160, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठः सर्गः
भार्या-विलापः
धीमी धड़कन लिए सुन्दरी का दुर्बोला दिल दीखेगा।
तड़पीले जखमों से पीड़ित सिसकी का स्वर भी फूटेगा ॥
ततो हृते भर्तरि गौरवेण प्रीतौ हृतायामरतौ कृतायाम् ।
तत्रैव हर्म्योपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे ॥ १ ॥
अन्वयः—ततो गौरवेण भर्त्तरि हृते प्रीतौ हृतायाम् अरतौ कृतायां तत्रैव
हर्म्योपरि वर्तमाना सैव सुन्दरी तदा न बभासे ॥ १ ॥
व्याख्या --ततः = तत्पश्चात्, गौरवेण = बुद्धभक्त्या, भर्त्तरि = स्वामिनि, हृते =
गृहीते, प्रीतौ = मुदे, हृतायाम् = विनष्टायाम्, अरतौ = कामक्रीडाभावे (आमोद-
प्रमोदाभावः यः प्रेम्णः प्रबलोत्कण्ठातः समुत्पन्नो भवति-'स्वाभीष्टवस्त्वलोभेन चेतसो
याऽनवस्थितिः। अरतिः सा'--सा० द० ।) कृतायाम् = समुत्पन्नायाम्, तत्रैव = तस्मि-
न्नेव, हर्म्योपरि = प्रासादोपरि, वर्त्तमाना = समुपस्थिता, सैव = पूर्वोक्तैव नन्दपत्नी,
सुन्दरी = एतदाख्या, तदा = तस्मिन् समये, न = नहि, बभासे = शुशुभे ॥ १ ॥
हिन्दी - भगवान् बुद्ध के गौरव से पति को ले जाने पर, प्रीति मिट जाने पर तथा
अरति जन्य कष्ट से उसी महल में वही सुन्दरी उस समय सुशोभित नहीं हुई ॥ १ ॥
सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्याम् ।
द्वारोन्मुखी हर्म्यतलाल्ललम्बे मुखेन तिर्यङ्नतकुण्डलेन ॥ २ ॥
अन्वयः—सा भर्तुः अभ्यागमनप्रतीक्षा पयोधराभ्यां गवाक्षम् आक्रम्य द्वारोन्मुखी
तिर्यङ्नतकुण्डलेन मुखेन हर्म्यतलात् ललम्बे ॥ २ ॥
व्याख्या-सा = सुन्दरी, भर्तुः = पत्युः, अभ्यागमनप्रतीक्षा - अभ्यागमने = समा-
गमने, प्रतीक्षा = प्रत्याशा, यस्याः सा, पयोधराभ्याम् = कुचाभ्याम्, गवाक्षम् = वाता-
यनम्, गोः अक्षीव गवाक्षम्, आक्रम्य = भारं दत्वा, द्वारोन्मुखी = प्रतीहारोन्मुखी,
तिर्यङ्नतकुण्डलेन - तिर्यञ्चौ = वक्रितौ, नतौ = अवनतौ, च कुण्डलो = कर्णाभरणौ,
यस्य तेन, मुखेन = आननेन, हर्म्यतलात् = प्रासादपृष्ठात्, ललम्बे = अलम्बत् ॥ २ ॥
हिन्दी - वह अपने पति के आने की प्रतीक्षा में अपने पीनपयोधरों को खिड़की
के डंडे पर रखकर, कानों में झूलते टेढे कुण्डल वाले सुन्दर मुख से दरवाजे की ओर
टकटकी लगाये कोठे पर से देखने लगी ॥ २ ॥
विलम्बहारा चलयोक्त्रका सा तस्माद्विमानाद्विनता चकाशे ।
तपःक्षयादप्सरसां वरेव च्युतं विमानात् प्रियमीक्षमाणा ॥ ३ ॥
अन्वयः—विलम्बहारा चलयोक्त्रका तस्मात् विमानात् विनता सा तपःक्षयात्
विमानात् च्युतं प्रियम् ईक्षमाणा अप्सरसां वरा इव चकाशे ॥ ३ ॥