सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः १११
हिन्दी—'तुम्हारे अंगराग सूखने से पहले मैं आ जाऊँगा' मुझसे ऐसी प्रतिज्ञा कर
मेरे प्रियतम, जिन्हें अपनी प्रतिज्ञा बड़ी प्रिय थी, आज उसे स्वयं क्यों झुठला रहे
हैं ? ॥ १३ ॥
आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मन्नित्यभीरोरतिदक्षिणस्य ।
कुतो विकारोऽयमभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् ॥ १४ ॥
अन्वयः—आर्यस्य करुणात्मकस्य साधोः मन्नित्यभीरोः अतिदक्षिणस्य अयम्
अभूतपूर्वः विकारः कुतः स्वेनापरागेण मम अपचारात् ॥ १४ ॥
व्याख्या—आर्यस्य = पत्युः, करुणात्मकस्य = दयालोः, साधोः = सत्पुरुषस्य,
मन्नित्यभीरोः—मत् = सुन्दर्याः, नित्यम् = ध्रुवम्, भीरुः = त्रस्नुः तस्य, अतिदक्षि-
णस्य = अत्यन्तानुकूलस्य ( दक्षिणनायकस्यायमेकभेदोऽस्ति; अयं हि नायकः सदानु-
कूलो भवति । ), अयम् = एषः, अभूतपूर्वः—पूर्वं भूतः भूतपूर्वः, न भूतपूर्वः अभूतपूर्वः =
आदिमः, विकारः = विक्रिया, कुतः = कस्मात्, स्वेन = निजेन, अपरागेण = वैराग्येण,
मम = सुन्दर्याः, अपचारात् = दुराचारात् वेति ॥ १४ ॥
हिन्दी—सज्जन, दयालु तथा मेरे प्रति सदैव भीरु एवं अनुकूल मेरे प्रियतम में
यह अभूतपूर्व परिवर्त्तन कहाँ से आया ? पता नहीं, ऐसा उनके स्वयं के प्रति वैराग्य से
अथवा मेरे किसी अपराध के कारण से हुआ है ? ॥ १४ ॥
रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदयं विरक्तम् ।
तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान्मच्चित्तरक्षी न स नागतः स्यात् ॥१५॥
अन्वयः—रतिप्रियस्य प्रियवर्त्तिनः मे प्रियस्य हृदयं नूनं विरक्तं हि यदि तस्य
रागः तथा स्यात् मच्चित्तरक्षी अपि स नागतः न स्यात् ॥ १५ ॥
व्याख्या—रतिप्रियस्य—रतिः = सम्भोगः, प्रियः = अभीष्टः, यस्य सः, सम्भोग-
प्रेम्णः, प्रियवर्त्तिनः—प्रियं वर्त्तितुं शीलमस्येति प्रियवर्त्ती, तस्य = प्रियाचारिणः, मे =
मम, प्रियस्य = भर्तुः, हृदयम् = चित्तम्, नूनम् = निश्चयेन, विरक्तम् = अनुरागशून्यम्,
हि = यतः, यदि = चेत्, तस्य = मम प्रियस्य, रागः = अनुरागः, तथा = पूर्ववत्, स्यात् =
भवेत्, मच्चित्तरक्षी = मद्हृदयपालकः, अपि = चेत्, सः = असौ, नागतः = नायातः,
न = नहि, स्यात् = भवेत् ॥ १५ ॥
हिन्दी—रतिप्रिय तथा मेरे साथ मधुर व्यवहार करने वाले मेरे प्रियतम का
हृदय निश्चय ही मुझसे विरक्त हो गया है, क्योंकि यदि उनका अनुराग मेरे प्रति
पूर्ववत् होता, तो वे यहाँ नहीं आते, ऐसा नहीं होता ॥ १५ ॥
रूपेण भावेन च मद्विशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततोऽन्या ।
तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्त्वं लग्नां सतीं मामगमद्विहाय ॥ १६ ॥
अन्वयः—ततः नियतं प्रियेण रूपेण भावेन च मद्विशिष्टा अन्या दृष्टा तथा हि
मयि मोघसान्त्वं कृत्वा लग्नां सतीं मां विहाय अगमत् ॥ १६ ॥