सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 170, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें११६ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
जैसे पद्म धारण करनेवाली लक्ष्मी गिरी हो; उसी तरह सूख गई जैसे धूप में झुलस
कर कमल-माला सूख जाती है ॥ २६ ॥
सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य गुणांश्च भर्तुर्दीर्घं निशश्वास तताम चैव ।
विभूषणश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताम्रे कराग्रे च विनिर्दुधाव ॥ २७ ॥
अन्वयः—भर्तुः गुणान् सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य दीर्घं निशश्वास च तताम चैव
विभूषणश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताम्रे कराग्रे विनिर्दुधाव ॥ २७ ॥
व्याख्या—भर्तुः = स्वामिनः, गुणान् = शीलान्, सञ्चिन्त्य = विचार्य, सञ्चिन्त्य =
स्मृत्वा, दीर्घम् = उष्णम्, निशश्वास=न्यश्वसत्, च=पुनः, तताम = ( तमु आकाङ्क्षा-
याम्, लिटि, तिपि ) आकाङ्क्ष्यं, चैव, विभूषणश्रीनिहिते-विभूषणस्य=अलङ्क-
रणस्य, श्रीः = शोभा, निहिताः = न्यस्ताः, ययोस्तस्मिन् = अलङ्करणकान्तिस्वरूपे,
प्रकोष्ठे = कफोणेरधो मणिबन्धपर्यन्तो हस्तभागे, ताम्रे = ताम्रवर्णे, कराग्रे = हस्ताग्रे,
विनिर्दुधाव = प्रकम्पयामास ॥ २७ ॥
हिन्दी—पति के स्वभाव को याद कर वह बार-बार लम्बी उसांसे लेने लगी,
उसकी सारी अभिलाषाएँ फिर एक बार हिलोरेँ लेने लगीं। कुहनी के नीचे का भाग,
जिनमें औरतें बहुधा आभूषण पहनती हैं; उन्हें हिलाकर ताम्र रंग की हथेलियों को
मलने लगी ॥ २७ ॥
“ न भूषणार्थो मम सम्प्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि ।
निर्भूषणा सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लतेव ॥ २८ ॥
अन्वयः—सम्प्रति मम भूषणार्थः न इति सा विभूषणानि दिक्षु चिक्षेप निर्भूषणा
पतिता च विशीर्णपुष्पस्तबका लता इव सा चकाशे ॥ २८ ॥
व्याख्या—सम्प्रति = अधुना, मम = मे भूषणार्थः = अलङ्करणप्रयोजनम्, न =
नहि, इति = इत्यं निगद्य, सा = सुन्दरी, विभूषणानि = अलङ्करणानि, दिक्षु=आशासु,
चिक्षेप = अक्षिपत्, निर्भूषणा = आभूषणविहीना, सा = नन्दप्रिया, पतिता = धारायां
निपतिता, विशीर्णपुष्पस्तबकानि - विशीर्णानि = जीर्णानि, पुष्पाणाम् = कुसुमानाम्,
स्तबकानि = पुष्पगुच्छानि, यस्याः सा, लता = व्रततिः, इव = यथा, चकाशे =
शुशुभे ॥ २८ ॥
हिन्दी—अब मुझे इन आभूषणों की आवश्यकता ही क्या है ? ऐसा कहकर वह
सारे जेवरातों को इधर-उधर बिखेर कर गिर गई । उस समय वह वैसे ही लग
रही थी जैसे फूलों के गुच्छों से रहित कोई लता हो ॥ २८ ॥
धृतः प्रियेणायमभून्ममेति रुक्मत्सरुं दर्पणमालिलिङ्गे ।
यत्नाच्च विन्यस्ततमालपत्री रुष्टेव धृष्टं प्रममार्ज गण्डौ ॥ २९ ॥
अन्वयः—अयं मम प्रियेण धृतः अभूत् इति रुक्मत्सरुं दर्पणम् आलिल