सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः १२१
हिन्दी—तुम राजर्षि की पत्नी हो, पति के संन्यस्त होने पर इस तरह तुम्हें
शोक नहीं करना चाहिए। क्योंकि इक्ष्वाकुवंश में जन्म लेने वाले राजा को तपोवन
तो पैतृक सम्पत्ति की तरह ही होता है ॥ ३९ ॥
प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते ।
तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदाश्रितानाम् ॥ ४० ॥
अन्वयः—मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां स्त्रियः ते प्रायेण विदिताः साध्वी-
व्रतं कामवद् आश्रितानां यासां गृहाणि तपोवनानि इव ( सन्ति ) ॥ ४० ॥
व्याख्या—मोक्षाय = मुक्तये, विनिःसृतानाम् = बहिर्गतानाम्, शाक्यर्षभाणाम्—
शाक्येषु = शाक्यवंशेषु, ऋषभाः = श्रेष्ठाः, तेषाम्, स्त्रियः = नार्यः, ते = तव, विदिताः =
ज्ञाताः, साध्वीव्रतम् = सतीव्रतम्, कामवत् = कामोपभोगवत्, आश्रितानाम् =
अधीनस्थानाम्, यासाम् = नारीणाम्, गृहाणि = सदनानि, तपोवनानि = तपस्या-
रण्यानि, इव = यथा, आसन् ॥ ४० ॥
हिन्दी—मुक्ति के लिए संन्यस्त शाक्यश्रेष्ठों की स्त्रियों के बारे में तुम अच्छी
तरह जानती हो। उन्होंने साध्वी नारी के व्रत को कामोपासना की तरह तथा घर
को तपोवन की तरह समझा ॥ ४० ॥
यद्यन्यया रूपगुणाधिकत्वाद्भर्त्ता हृतस्ते कुरु बाष्पमोक्षम् ।
मनस्विनी रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुञ्चेत् ॥४१॥
अन्वयः—यदि अन्यया रूपगुणाधिकत्वात् ते भर्त्ता हृतः वाष्पमोक्षं कुरु अत्र हि
का मनस्वनि रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते अश्रु न मुञ्चेत् ॥ ४१ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, अन्यया = अपरया कयाचित्, रूपगुणाधिकत्वात् = रूपञ्च
= आकृतिश्च, गुणञ्च = स्वभावञ्च, रूपगुणौ = सौन्दर्यशीले, तयोः अधिकः = विशेष-
स्तस्य भावस्तस्मात् = सौन्दर्यशीलोत्कर्षात्, ते = तव, भर्त्ता = पतिः, हृतः = अपहृतः,
बाष्पमोक्षम् = अश्रुमोचनम्, कुरु = विधेहि, अत्र = अस्मिन् विषये, हि = यतः, का
= अन्या, मनस्विनी = मानिनी, रूपवती = सौन्दर्यशालिनी, गुणाढ्या = गुणवती,
हृदि = चित्ते, क्षते = अभिघातिते, अश्रु = नेत्रजलम्, न = नहि, मुञ्चेत् = त्यजेत् ॥४१॥
हिन्दी—यदि किसी रूपसी ने अपने रूपगुण के कारण तुम्हारे पति का अपहरण
कर लिया है तो जितना रो सकती हो रोओ, क्योंकि ऐसी कौन मानिनी है कि
दिल में चोट लगने पर न रोए ॥ ४१ ॥
अथापि किञ्चिद् व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद्भूत्सदृशोऽत्र बाष्पः ।
अतो विशिष्टं न हि दुःखमस्ति कुलोद्गतायाः पतिदेवतायाः ॥ ४२ ॥
अन्वयः—अथापि किञ्चिद् व्यसनं प्रपन्नः मा च तद्भूत् अत्र बाष्पः सदृशः एव,
हि कुलोद्गतायाः पतिदेवतायाः अतो विशिष्टं दुःखं नास्ति ॥ ४२ ॥