सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

भार्या-विलापः ] षष्ठः सर्गः ११५
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, भर्तरि = पत्यौ, ताम् = पूर्वोक्ताम्, प्रवृत्तिम् = वृत्ता-
न्तम्, श्रुत्वा = आकर्ण्य, सवेपथुः = कम्पन्ती, सा = सुन्दरी, सहसा = हठात्, उत्पपात =
उदपतत्, बाहू = भुजे, प्रगृह्य = प्रसार्य, हृदि = चित्ते, दिग्धाभिहता = विषलिप्तबाणा-
भिहता, करेणुः = हस्तिनी, इव = यथा, उच्चैः = तारस्वरेण, विरुर्राव = विललाप ॥ २४॥
हिन्दी-इसके बाद पति संन्यासी हो गये; यह खबर सुनते ही वह थरथर काँपते
हुए अचानक उछल पड़ी और बाँहे फैलाकर विषैले बाण से घायल हथिनी की तरह
जोर-जोर से रोने लगी ॥ २४ ॥
सा रोदनारोषितरक्तदृष्टिः सन्तापसङ्क्षोभितगात्रयष्टिः ।
पपात शीर्णाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूतयष्टिः ॥ २५ ॥
अन्वयः—रोदनारोषितरक्तदृष्टिः सन्तापसङ्क्षोभितगात्रयष्टिः शीर्णाकुलहारयष्टिः
सा फलातिभारात् चूतयष्टिः इव पपात ॥ २५ ॥
व्याख्या—रोदनं च = क्रन्दनञ्च, आरोषितञ्च = क्रोधितञ्च, रोदनारोषितम् =
क्रन्दनक्रोधितम्, ताभ्यां रक्ता = रक्तवर्णा, दृष्टिः = नेत्रम्, यस्याः सा, सन्तापसङ्क्षो-
भितगात्रयष्टि—सन्तापेन = सञ्ज्वरेण, सङ्क्षोभिता = क्षुब्धा, गात्रमेव = शरीरमेव,
यष्टिः = दण्डः, यस्याः सा, शीर्णाकुलहारयष्टिः—शीर्णा च = क्षीणा च, आकुला च
= व्याकुला च, हारयष्टिः = मालाश्रेणी, यस्याः सा = विकीर्णाऽस्तव्यस्तहारयष्टिः,
सा = सुन्दरी, फलातिभारात् = फलाधिक्यात्, चूतयष्टिः = आम्रदण्डः, इव = यथा,
पपात = न्यपतत् ॥ २५ ॥
हिन्दी-रुलाई और गुस्से के कारण लाल-लाल आँखों वाली, संताप के कारण
अशान्त शरीर वाली तथा अस्त-व्यस्त बिखरे हार वाली वह सुन्दरी जैसे अधिक फल
लगने के कारण आम की डाली टूटकर गिर जाती है, उसी तरह वह सुन्दरी टूटकर
गिर गई ॥ २५ ॥
सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षीम् ।
पद्मा विपद्मा पतितेव लक्ष्मीः शुशोष पद्मस्रगिवातपेन ॥ २६ ॥
अन्वयः—पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षीं सा विपद्मा पद्मा
लक्ष्मीः इव पतिता आतपेन पद्मस्रग् इव शुशोष ॥ २६ ॥
व्याख्या—पद्मरागम्—पद्मस्य = कमलस्य, रागः = लोहितवर्णः, यस्य तत् वसनम्
= वस्त्रम्, वसाना = दधाना, पद्मानना—पद्ममिव = कमलमिव, आननम् = मुखम्,
यस्याः सा, पद्मदलायताक्षी—पद्मस्य = कमलस्य, दले = पत्रे, इव, आयते = विशाले,
अक्षिणी = नेत्रे, यस्याः सा, सा = सुन्दरी, विपद्मा—विगतम् = विनष्टम्, पद्मम् =
कमलम्, यस्याः सा, पद्मा = पद्मासहिता, लक्ष्मीः = श्रोः, इव, पतिता = भ्रष्टा,
आतपेन = घर्मेण, पद्मस्रगिव = कमलमालेव, शुशोष = अशुष्यत् ॥ २६ ॥
हिन्दी – कमल की तरह हल्के गुलाबी रंग के कपड़े पहने हुए, कमल की तरह
मुखवाली, कमलपत्र की तरह फाँकदार आँखोंवाली वह सुन्दरी उसी तरह गिरी