सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१०२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—तत् हे सौम्य ! लोकं लोलं मायोपमम् इन्द्रजालम् इव चित्रं परिगम्य
यदि दुःखजालं छेत्तुं ते मतिः प्रियाभिधानं मोहजालं त्यज ॥ ४५ ॥
व्याख्या—तत् = तस्मात्, सौम्य = हे भद्र, लोकम् = जगत्, लोलम् = चपलम्,
मायोपमम्—माया = ममता, उपमा = तुलना, यस्य तम्, इन्द्रजालम् = मायाकृत्यम्,
इव = यथा, चित्रम् = विस्मयोत्पादकम्, परिगम्य = ज्ञात्वा, यदि = चेत्, दुःखजालम् =
शोकसमूहः, छेत्तुम् = भेत्तुम्, ते = तव, मतिः = बुद्धिः, तर्हि प्रियाभिधानम्—प्रिया =
कान्ता, अभिधानम् = नामकम्, यस्य तम्, मोहजालम् = अज्ञानबन्धनम्, त्यज = परित्य-
जेति कर्तव्यतेति भावः ॥ ४५ ॥
हिन्दी—अतः हे भद्र ! इस संसार को अस्थिर, मायापूर्ण तथा इन्द्रजाल की तरह
विस्मयोत्पादक जानकर यदि तुम्हारा विचार इस दुःखजाल को काटने का है तो
कान्ता नामक मोहपाश को काट डालो ॥ ४५ ॥
वरं हितोदर्कमनिष्टमन्नं न स्वादु यत्स्यादहितानुबद्धम् ।
यस्मादहं त्वां विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्त्मनि विप्रियेऽपि ॥ ४६ ॥
अन्वयः—हितोदर्कम् अनिष्टम् अन्नं वरं स्यात् यत् अहितानुबद्धं स्वादु च न
वरं यस्मात् अहं त्वां शिवे शुचौ वर्त्मनि विप्रियेऽपि विनियोजयामि ॥ ४६ ॥
व्याख्या—हितोदर्कम्—हितः = लाभकरः, उदर्कः = अन्तः, यस्य तत् = लाभान्तम्,
अन्नम् = भक्ष्यपदार्थः, वरम् = श्रेष्ठम्, स्यात् = भवेत्, यत् अहितानुबद्धम्—अहितेन =
अकल्याणकरेण, अनुबद्धम् = नियन्त्रितम्, स्वादु = स्वादयुक्तम्, न = नोचितम्,
यस्मात् = येन कारणेन, अहम् = बुद्धः, त्वाम् = नन्दम्, शिवे = कल्याणप्रदे, शुचौ =
पवित्रे, वर्त्मनि = मार्गे, विप्रियेऽपि = अनिष्टकरे सत्यपि, विनियोजयामि = नियोज-
यामि ॥ ४६ ॥
हिन्दी—हितकर अप्रिय भोजन भी श्रेष्ठ होता है, किन्तु अहितकारी सुस्वादु
भोजन भी अग्राह्य होता है। अतः अप्रिय होने के बावजूद भी मैं तुम्हें मंगलमय
पवित्र रास्ते पर ले जा रहा हूँ ॥ ४६ ॥
बालस्य धात्री विनिगृह्य लोष्टं यथोद्धरत्यास्यपुटप्रविष्टम् ।
तथोज्जिहीर्षुः खलु रागशल्यं तत्त्वामवोचं परुषं हिताय ॥ ४७ ॥
अन्वयः—यथा धात्री बालस्य निगृह्य आस्यपुटप्रविष्टं लोष्टम् उद्धरति तथा
खलु रागशल्यम् उज्जिहीर्षुः हिताय तत्परुषं त्वाम् अवोचम् ॥ ४७ ॥
व्याख्या—यथा = येन रूपेण, धात्री = अङ्कपालिका, बालस्य = वटुकस्य, निगृह्य =
उपगृह्य, आस्यपुटप्रविष्टम्—आस्यपुटे = मुखपुटे, प्रविष्टम् = निविष्टम्, लोष्टम् =
मृत्खण्डम्, उद्धरति = निस्सारयति, तथा = तेन प्रकारेण, खलु = निश्चयेन, रागशल्यम्
= कष्टकण्टकम्, उज्जिहीर्षुः = उद्धर्तुमिच्छुः, हिताय = कल्याणाय, तत् = पूर्वोक्तम्,
परुषम् = कठोरम्, त्वाम् = नन्दम्, अवोचम् = अकथयम् ॥ ४७ ॥