सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 172, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 172

११८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
सन्दृश्य भर्तुश्च विभूषणानि वासांसि वीणाप्रभृतींश्च लीलाः ।
तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद ॥ ३२ ॥
अन्वयः—भर्तुः विभूषणानि वासांसि च वीणाप्रभृतीन् लीलाः सन्दृश्य तमः
विवेश च उच्चैः अभिननाद पङ्कावतीर्णा इव संससाद ॥ ३२ ॥
व्याख्या—भर्तुः=पत्युः, विभूषणानि=अलङ्करणानि, वासांसि=वस्त्राणि, च=
पुनः, वीणा=वल्लकी, प्रभृतीन् लीला=मनोरञ्जकवस्तूनि, सन्दृश्य=दृष्ट्वा,
तमः=मोहः, विवेश=प्राप्तवती, च=पुनः, उच्चैः=तारस्वरेण, अभिननाद=
रुरोद, पङ्के=कर्दमे, अवतीर्णा=संश्लिष्टा, इव=यथा, संससाद=दुःखिता
बभूव ॥ ३२ ॥
हिन्दी—प्रियतम के आभूषण, वस्त्र और वीणा प्रभृति मनोरंजन की वस्तुओं को
देखकर वह शोकाकुल हुई, जोर-जोर से रोई और कीचड़ में फँसी हुई की तरह
दुःखी हुई ॥ ३२ ॥
सा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वज्राग्निसम्भिन्नदरीगुहेव ।
शोकाग्निनान्तर्हृदि दह्यमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव ॥ ३३ ॥
अन्वयः—श्वासचलोदरी सा सुन्दरी वज्राग्निसम्भिन्नदरीगुहा इव अन्तर्हृदि
शोकाग्निना दह्यमाना तदा हि विभ्रान्तचित्ता इव बभूव ॥ ३३ ॥
व्याख्या—श्वासेन=उच्छ्वासेन, चलम्=कम्पमानम्, उदरम्=जठरम्, यस्याः
सा, सा=पूर्वोक्ता, सुन्दरी =नन्दपत्नी, वज्राग्निसम्भिन्नदरीगुहा—वज्रस्य=इन्द्रा-
युधस्य, अग्निना=वह्निना, सम्भिन्नः=विदीर्णा, दरीगुहा=अन्तर्भागः, इव=यथा,
अन्तर्हृदि =चित्ते, शोकाग्निना=परितापवह्निना, दह्यमाना=ज्वलन्ती, तदा हि=
तदानीं हि, विभ्रान्तचित्ता=विभ्रान्तम्=सन्दिग्धम्, चित्तम्=हृदयम्, यस्या सा,
'इव' इति सम्भावनायाम्, तेनोत्प्रेक्षाऽलङ्कारोऽत्र; तद्यथा—'भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा—'
इति; बभूव=आसीत् ॥ ३३ ॥
हिन्दी—वज्र की अग्नि से जिसका अन्दरूनी भाग फट गया हो—ऐसी गुफा के
समान उस सुन्दरी के पेट में साँसों के कारण उत्कम्प होने लगा। शोकाग्नि से उसका
हृदय जलने लगा। उस समय उसका चित्त स्थिर नहीं रहा ॥ ३३ ॥
रुरोद मम्लौ विरुराव जग्लौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ ।
चकार रोषं विचकार माल्यं चकर्त वक्त्रं विचकर्ष वस्त्रम् ॥ ३४ ॥
अन्वयः—( सा ) रुरोद मम्लौ विरुराव जग्लौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ,
रोषं चकार माल्यं विचकार, वक्त्रं चकर्तं, वस्त्रं विचकर्ष ॥ ३४ ॥
व्याख्या—सा, रुरोद=अरोदत्, मम्लौ=जग्लौ, विरुराव=अरावीत्, जग्लौ=
अग्लानीत्, बभ्राम=अभ्रमत्, तस्थौ=अतिष्ठत्, विललाप=व्यलपत्, दध्यौ=
चिन्तयामास, रोषम्=क्रोधम्, चकार=अकरोत्, माल्यम्=पुष्पस्रक्, विचकारं=