सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः १०३
हिन्दी—जैसे कोई धाय बालक को पकड़कर उसके मुँह से मिट्टी के ढेले को
बाहर निकालती है, वैसे ही अनुरागरूपी काँटे को निकालने की इच्छा से ही मैंने
तुम्हें कठोर बातें कही हैं ॥ ४७ ॥
अनिष्टमप्यौषधमातुराय ददाति वैद्यश्च यथा निगृह्य ।
तद्वन्मयोक्तं प्रतिकूलमेतत् तुभ्यं हितोदर्कमनुग्रहाय ॥ ४८ ॥
अन्वयः—यथा वैद्यः निगृह्य आतुराय अनिष्टम् अपि औषधं ददाति तद्वत् मया
अनुग्रहाय प्रतिकूलं हितोदर्कम् एतत् तुभ्यम् उक्तम् ॥ ४८ ॥
व्याख्या—यथा = येन विधिना, वैद्यः = चिकित्सकः, निगृह्य = गृहीत्वा,
आतुराय = दुःखिजनाय, अनिष्टमपि = कटु-कषायोऽपि, औषधम् = भेषज्यम्, ददाति =
प्रयच्छति, तद्वत् = तथैव, मया = बुद्धेन, अनुग्रहाय = दयायै, प्रतिकूलम् = विपरीतम्,
हितोदर्कम् = हितान्तम्, एतत् = पूर्वोक्तवचः, तुभ्यम् = नन्दाय, उक्तम् = निगदितम् ॥
हिन्दी—जैसे चिकित्सक रोगी को पकड़कर उसे अप्रिय औषधि का सेवन
कराता है, उसी प्रकार तुम पर दया कर मैंने अप्रिय, किन्तु परिणाम सुखकर अप्रिय
बातें तुमसे कही हैं ॥ ४८ ॥
तद्यावदेव क्षणसंन्निपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव ।
यावद्वयो योगविधौ समर्थं बुद्धिं कुरु श्रेयसि तावदेव ॥ ४९ ॥
अन्वयः—तत् यावत् एव क्षणसन्निपातः यावत् एव मृत्युः न आगच्छति यावत्
वयः योगविधौ समर्थं तावत् एव श्रेयसि बुद्धिं कुरु ॥ ४९ ॥
व्याख्या—तत् = तस्मात्, यावत् = यावत्कालपर्यन्तम्, एवेति निश्चयेन, क्षणसन्नि-
पातः = क्षणे = अत्यल्पसमये, सन्निपातः = विनाशः, यावदेव = यावन्मात्रकाले, मृत्युः
= प्राणनाशः, न = नहि, आगच्छति = समायाति, यावद् वयः = आयुः, योगविधौ =
योगाभ्यासे, समर्थम् = सक्षमम्, तावदेव = तावदेव काले, श्रेयसि = कल्याणे, बुद्धिम् =
मतिम्, कुरु = विधेहि ॥ ४९ ॥
हिन्दी—अतः जब तक यह जीवन है, जब तक मौत नहीं दबोच लेती, जब तक
योगाभ्यास मे शरीर समर्थ है, तभी तक अपनी बुद्धि को कल्याण में लगाओ ॥ ४९ ॥
इत्येवमुक्तः स विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्दः ।
कर्तास्मि सर्वं भगवन् वचस्ते तथा यथाऽऽज्ञापयसीत्युवाच ॥ ५० ॥
अन्वयः—हितैषिणा कारुणिकेन विनायकेन इत्येवम् उक्तः सः नन्दः उवाच
भगवन् ! यथा आज्ञापयसि तथैव ते सर्वं वचः कर्त्ता अस्मि ॥ ५० ॥
व्याख्या—हितैषिणा = कल्याणकारिणा, कारुणिकेन = करुणापरायणेन, विनाय-
केन = तथागतेन, इत्येवम् = अनेन रूपेण, उक्तः = उपदिष्टः, सः = पूर्वोक्तः, नन्दः =
गौतमानुजः, उवाच = जगाद, भगवन् = श्रीमन्, यथा = येन प्रकारेण, आज्ञापयसि =
आदिशसि, तथैव = तेन रूपेणैव, ते = तव, सर्वम् = सकलम्, वचः = वचनम्, कर्त्ता =
कारकः, अस्मि = भवामि ॥ ५० ॥